Ռուսաստանի միջազգային հարաբերությունների խորհրդի փորձագետ Նիկիտա Սմագինն Armenia Today-ին տված հարցազրույցում բացատրել է Իրանի նախագահական ընտրություններում բարեփոխիչ Մասուդ Փեզեշքիանի հաղթանակի պատճառները և գնահատել Իրանի նոր ընտրված առաջնորդի քաղաքականության հնարավոր վեկտորը։
Հուլիսի 6-ին կայացած նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլում հաղթել էր Իրանի առողջապահության նախկին նախարար Փեզեշքիանը՝ հավաքելով ձայների 53,6%-ը։
Իրանի նախագահական ընտրություններում ռեֆորմիստի հաղթանակի պատճառները
Փորձագետը նշել է երեք հիմնական գործոն, որոնք որոշիչ են եղել ռեֆորմիստի հաղթանակում։
«Առաջինը պահպանողականների տարաձայնությունն է։ Այսինքն՝ պահպանողականները չկարողացան ապահովել միասնական թեկնածու, չկարողացան կոալիցիա կազմել։ Ավելին՝ խորհրդարանի նախագահ Մոհամմադ Բաղեր Ղալիբաֆի, այսինքն՝ պահպանողականներից պայքարի գլխավոր ֆավորիտներից մեկի կողմնակիցները, երբ նա չհասավ երկրորդ փուլ, կոչ արեցին քվեարկել Փեզեշքիանի, այսինքն՝ ռեֆորմիստի օգտին, ակնհայտորեն վիրավորված Սայիդ Ջալիլիից, քանի որ նրանք չկարողացան կոնսենսուսի հասնել մինչև նախընտրական մրցավազքը»,- բացատրել է Սմագինը:
Նա կարևոր կետ է համարում այն, որ «պահպանողականները միասնական չեն, և այս ասպեկտը որոշ չափով թերագնահատվել է դիտորդների կողմից»:
«Մյուս խնդիրը բնակչության բողոքի տրամադրությունն է։ Այն միտումը, երբ ընտրողների մասնակցության նվազման դեպքում մնում են միայն հավատարիմները, ովքեր գալիս են ընտրությունների և քվեարկում պահպանողականների օգտին, պարզվեց, որ այնքան էլ ակնհայտ չէր: Եվ, վերջապես, երրորդ խնդիրը կապված է էթնիկ բաղադրիչի հետ։ Ընտրական քարտեզներից տեսնում ենք, որ ադրբեջանական և քրդական շրջաններում նրա օգտին ավելի շատ մարդիկ են քվեարկել՝ ըստ երևույթին հաշվի առնելով նրա ծագումը»,- ընդգծել է փորձագետը։
Ինչպիսի՞ն է լինելու Իրանի արտաքին քաղաքականությունը, մասնավորապես՝ Հարավային Կովկասում
Սմագինը վստահություն է հայտնել, որ Փեզեշքիանի օրոք արտաքին քաղաքականությունը մեծ փոփոխությունների չի ենթարկվի։
«Դեռևս արտաքին քաղաքականության առանցքային ուղիները, առաջին հերթին, այնքան էլ խիստ չեն որոշվում նախագահի կողմից։ Երկրորդ՝ նախագահն այստեղ մանևրելու մեծ տեղ չունի ոչ միայն Իրանի ներսում տիրող իրավիճակի, այլև, ընդհանուր առմամբ, արտաքին քաղաքական իրավիճակի պատճառով։ Այսինքն՝ բավականին դժվար է պատկերացնել Արևմուտքի հետ հարաբերությունների կարգավորում, նույնիսկ եթե նախագահը լրջորեն ցանկանա դա անել։ Պարզապես բոլորովին պարզ չէ, թե ինչի հիման վրա է տեղի ունենալու այդ կարգավորումը։ Երկրների միջև երկխոսության նորմալ հիմք չկա, որի շուրջ նրանք կարող են ինչ-որ կոնսենսուսի գալ»,- հավելել է նա:
Փորձագետը զուգահեռ է անցկացրել Հարավային Կովկասում տիրող իրավիճակի հետ՝ այն անվանելով «նմանատիպ պատմություն»։
«Ահա քիչ թե շատ հստակ վեկտոր, որն ընտրել է Իրանը։ Իրանն, ընդհանուր առմամբ, հրաժարական տվեց այն բանից հետո, երբ իրեն դուր չեկավ, ասենք, Հարավային Կովկասում իրավիճակի փոխակերպումն Ադրբեջանի վերջին ռազմական հաղթանակներից հետո։ Սկզբում նա ինչ-որ չափով վրդովվեց դրանից, բայց հետո, ընդհանուր առմամբ, հաշտվեց տարածաշրջանի նոր կարգի հետ և փորձում է ինտեգրվել դրան»,- նշել է նա։
Ինչպե՞ս կարող է Փեզեշքիանի ադրբեջանական ծագումն ազդել Հայաստանի և Հարավային Կովկասի երկրների նկատմամբ Իրանի կուրսի վրա
Սմագինը վստահ է, որ Իրանը կշարունակի նույն գիծը, որով ընդունել է նոր կարգը, որում գերիշխում են Ադրբեջանը և Թուրքիան՝ միաժամանակ շարունակելով պահպանել հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ «այն ընկալելով որպես կարևոր խաղացող՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանի նոր իրողությունները»:
«Ինձ թվում է՝ ադրբեջանական ծագումն ինքնին մեծապես չի ազդում Փեզեշքիանի դիրքորոշման վրա թե՛ երկրի ներսում, թե՛ արտաքին քաղաքական ասպարեզում։ Նա փորձառու, պրագմատիկ, համակարգային քաղաքական գործիչ է, և այս ամենը, մասամբ, օգտագործում է լրացուցիչ ընտրազանգված ձեռք բերելու համար, բայց իր դիրքում, իր գործողություններում դա նախկինում որևէ կերպ ուղղակիորեն չի դրսևորվել, և կարծում եմ, որ չի էլ դրսևորվի։ Այսինքն՝ դրանք ավելի շուտ կարևոր կետեր են այն առումով, թե ով է քվեարկել նրա օգտին, որպեսզի հասկանանք, որ սկզբունքորեն այս տեխնիկական հարցը դեռևս բավականին կարևոր է Իրանում։ Եվ ավելին, կարևորությունը, հավանաբար, նույնիսկ մեծանում է։ Բայց ես չեմ կարծում, որ Փեզեշքիանն այն քաղաքական գործիչն է, որը ելնելով իր անցյալից՝ ինչ-որ կուրսի շտկում կանի»,- պարզաբանել է նա։
Փորձագետի կարծիքով՝ Փեզեշքիանի պոտենցիալ հաղթանակն Իրանի իշխանություններին որոշակի հույս է ներշնչում, որ բարեփոխական այս շրջադարձը բնակչությանը կրկին թույլ կտա վերադառնալ քաղաքական գործընթացներին որոշակի ներգրավվածության՝ նվազեցնելով լեգիտիմության ճգնաժամի աստիճանը, որն սկսել էր դրսևորվել այնքան հստակ Իրանում 2022 թվականի բողոքի ցույցերից հետո։
«Սակայն այս պահին ռեֆորմիստի հաղթանակն ինքնին բավարար չէ լեգիտիմության այս ճգնաժամը վերացնելու համար։ Մենք տեսնում ենք, որ ցածր մասնակցությունը, այնուամենայնիվ, հաստատում է Իրանում բնակչության ընդհանուր ապատիան։ Այնպես որ, իրանական համակարգին, իրանցիների քաղաքական մասնակցությանն իսկապես որոշակի հույս տալու համար, անշուշտ, Փեզեշքիանին անհրաժեշտ է իրական քայլեր ձեռնարկել: Այսինքն՝ նա պետք է իրեն դրսևորի որպես վճռական քաղաքական գործիչ, ով պատրաստ է փոխել իրավիճակը հօգուտ բարեփոխումների, ով պատրաստ է որոշ դեպքերում դեմ գնալ Իրանի հոգևոր առաջնորդին (այաթոլլա Ալի Խամենեի-խմբ.)»,- պարզաբանել է նա։
Փորձագետը, վերլուծելով ընտրություններից առաջ եղած հռետորաբանությունը, ինչպես նաև Փեզեշքիանի քաղաքական կարիերան, նոր նախագահի մեջ չի տեսել էական փոփոխությունների պատրաստ քաղաքական գործչի։ Միաժամանակ՝ նա խոստովանել է, որ իրավիճակը կարող է փոխվել իշխանության վրա իրական լծակներ ձեռք բերելուց հետո։
«Եթե վերցնենք ներկայիս ներածական նշումները, ապա նոր նախագահը դեռ նման չէ այնպիսի ծանր քաշայինի, որը պատրաստ է խախտել իրավիճակը։ Եվ կրկին, եթե դա այդպես է, ապա, բնականաբար, Իրանում լուրջ փոփոխություններ չեն լինի։ Թեև, իհարկե, որոշակի կոսմետիկ փոփոխություններ, ընթացքի ինչ-որ նորմալացում կլինեն։ Բայց ես դեռ չէի ակնկալի որևէ լուրջ փոփոխություն: Եվս մեկ անգամ կրկնում եմ, որ, իհարկե, Փեզեշքիանը կարող է իրեն անսպասելի դրսևորել»,- եզրափակել է փորձագետը։
Հուլիսի 6-ին ձայների հաշվարկից հետո հայտնի էր դարձել, որ Իրանի նախագահական ընտրություններում հաղթել է Առողջապահության նախկին նախարար և ռեֆորմիստ Մասուդ Փեզեշքիանը։ Նա ստացել էր 16,4 միլիոն իրանցիների աջակցությունը։ Նրա մրցակից, պահպանողական Սայիդ Ջալիլին հավաքել էր 13,5 միլիոն ձայն։
Հունիսի 28-ին Իրանում սկսվել էին նախագահական արտահերթ ընտրությունները։ Ռեֆորմիստը հաղթել էր նաև ընտրությունների առաջին փուլում՝ հավաքելով 10,4 միլիոն ձայն՝ Ջալիլիի 9,4 միլիոնի դիմաց։ Սակայն հետո նա չէր կարողացել ստանալ ընտրողների ավելի քան 50%-ի աջակցությունը։ Քվեարկությունը նշանակվել էր մայիսի 19-ին ավիավթարի հետևանքով այս պաշտոնն զբաղեցնող Էբրահիմ Ռայիսիի մահից հետո։
