Հայաստանի ազգային հերոս, ռազմական և քաղաքական գործիչ Վազգեն Սարգսյանն այսօր՝ մարտի 5-ին, կդառնար 66 տարեկան։ Նա ՀՀ առաջին Պաշտպանության նախարարն էր 1991-1992 թվականներին և այնուհետև՝ 1995-1999 թվականներին: Սարգսյանը նաև ՀՀ վարչապետն էր 1999 թվականի հունիսի 11-ից մինչև իր սպանությունը՝ նույն թվականի հոկտեմբերի 27-ը։ Armenia Today-ն առանձնացրել է նրա կյանքի առանցքային դրվագները, որոնք սերտորեն կապված էին Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության և հայկական բանակի կազմավորման հետ։
«Յուրաքանչյուր ժողովուրդ իր պատերազմը գոնե մեկ անգամ մինչև վերջ պիտի տա»,- ասել է Սարգսյանը։ Սարգսյանին հաճախ անվանում են «Սպարապետ», զինվորական կոչում, որը գոյություն է ունեցել հին հայկական թագավորություններում։ «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոնում Սարգսյանի հուշարձանի վրա փորագրված են «Հայոց Սպարապետ» բառերը։
Սարգսյանի կյանքը նախքան Արցախյան պատերազմը
Վազգեն Սարգսյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի Արարատ գյուղում։ Մինչև 1983 թվականն աշխատել է տեղի միջնակարգ դպրոցում՝ որպես ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ, ինչի պատճառով էլ ազատվել է խորհրդային բանակում ծառայությունից։ Սարգսյանը մինչ պատերազմն ակտիվորեն զբաղվել է գրական-հասարակական գործունեությամբ։ Իր առաջին վեպը գրել է 1980 թվականին, իսկ 1985 թվականին դարձել է Հայաստանի գրողների միության անդամ։
1986-1989 թվականներին գլխավորել է «Գարուն» ամսագրի հրապարակախոսության բաժինը: 1986 թվականին հրատարակվել է նրա առաջին գիրքը՝ «Հացի փորձություն»-ը: Գեղարվեստական ստեղծագործություններից բացի, նա մեծ թվով հրապարակախոսական հոդվածներ է գրել մամուլում, բայց նրա գրական կարիերան ընդհատվել է 1980-ական թվականների վերջին:
Ռազմական հաջողություններն Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ
Սարգսյանն իր ակտիվ գործունեությունն սկսել է 1988 թվականին՝ Ղարաբաղյան շարժման ժամանակ, որի նպատակն էր Լեռնային Ղարաբաղի միացումը Հայաստանին։ Հայաստանի անկախացումից հետո՝ 1991-ի վերջին, նա առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով նշանակվել էր Պաշտպանության նախարար։ Սարգսյանն Արցախյան պատերազմի ամենաակտիվ զորահրամանատարներից էր։
Նրա կոչով 1992 թվականի օգոստոսին ստեղծվել էր «Արծիվ մահապարտներ» գումարտակը, որը ջախջախել էր ադրբեջանական զորքերին Գանձասարի վանքի և Մարտակերտի շրջանի Չլդրան գյուղի տարածքում։ Այս գումարտակը կասեցրել էր ադրբեջանցիների առաջխաղացումը և պատերազմի ընթացքը թեքել հօգուտ հայերի։
1992 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1993 թվականի մարտը Սարգսյանը Հայաստանի նախագահի պաշտպանական հարցերով խորհրդականն էր և երկրի սահմանամերձ շրջաններում նախագահի հատուկ ներկայացուցիչը։ Այնուհետև նշանակվել է Պաշտպանության, Ազգային անվտանգության և Ներքին գործերի գծով պետնախարար։ Այս պաշտոններում Սարգսյանն առանցքային դեր է խաղացել հայկական բանակի զարգացման գործում։ Մինչև 1994 թվականը՝ զինադադարի կնքումը և Լեռնային Ղարաբաղի փաստացի անկախացումը, Սարգսյանը շարունակել է պայքարը։
Հետպատերազմյան տարիները և քաղաքական գործունեությունը
Պատերազմից հետո Սարգսյանը մնացել է զինված ուժերում և դարձել հայկական քաղաքականության ամենաազդեցիկ դեմքերից մեկը։ 1995 թվականի հուլիսին նա վերանշանակվել է Պաշտպանության նախարարի պաշտոնում և պաշտոնավարել շուրջ չորս տարի։ 1996թ. ընտրություններում աջակցելով Տեր-Պետրոսյանին՝ նա հետագայում նախաձեռնել է նախագահի հրաժարականը 1998թ.-ին ղարաբաղյան հիմնախնդրի շուրջ տարաձայնությունների պատճառով, իսկ հետո նախագահական ընտրություններում սատարել այն ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանին:
Սարգսյանը հիմնադրել է «Երկրապահ» կամավորական միությունը, որի քաղաքական բաղադրիչը հետագայում միավորվել է Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությանը (ՀՀԿ): Սարգսյանի գլխավորած ՀՀԿ-ն նախընտրական դաշինք է կազմել ՀԽՍՀ Կենտկոմի նախկին 1-ին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանի կուսակցության հետ, ով բարձր վարկանիշ ուներ քաղաքացիների շրջանում։
1999 թվականի մայիսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում նրանց դաշինքը հաղթել է և ստացել Ազգային ժողովի մանդատների մեծամասնությունը։ Սարգսյանը դարձել է վարչապետ և, դե ֆակտո, երկրի հիմնական որոշում կայացնողը։ Ըստ էության, նա վերահսկում էր կառավարությունը, ռազմական և օրենսդիր մարմինները:
Իրավապաշտպանների հակասական հայտարարություններն ու քննադատությունը
Թեև Սարգսյանը մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանի անկախության կայացման գործում, սակայն նա քննադատության է ենթարկվել իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից՝ որպես ոչ դեմոկրատական գործիչ, հատկապես ընտրություններում իր դերի համար, գրել էր «Երկրապահ»-ը։ Սարգսյանին որակում էին որպես հայկական քաղաքականության «գորշ կարդինալ», ով կարող էր նշանակել և ազատել բարձրաստիճան պաշտոնյաների։
1996-ին Սարգսյանը սատարել է Տեր-Պետրոսյանին նախագահական ընտրություններում, որոնք ուղեկցվել են լուրջ խախտումներով և արժանացել ընտրությունների միջազգային դիտորդների սուր քննադատությանը։ Ընդդիմության առաջնորդ Վազգեն Մանուկյանը չի ճանաչել ընտրությունների արդյունքները և սկսել է լայնածավալ բողոքի ցույցեր։ Սարգսյանն, ի պատասխան, հայտարարել է, որ անգամ եթե նրանք (ընդդիմությունը) հաղթեին 100 տոկոս ձայներով, ո՛չ բանակը, ո՛չ Ազգային անվտանգությունը և ո՛չ Ներքին գործերի նախարարությունը չէին ընդունի այդ ղեկավարներին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 26-ին զորք է մտցվել Երևան՝ ճնշելու բողոքի ցույցերը։ Զանգվածային խախտումներ են գրանցվել նաև 1998-ի նախագահական ընտրությունների ժամանակ, երբ Ռոբերտ Քոչարյանը Սարգսյանի աջակցությամբ նախագահ էր դարձել։
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչությունը
Սարգսյանը, Դեմիրճյան և ևս վեց այլ անձինք սպանվել էին 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին՝ խորհրդարանի շենքում մի խումբ զինված մարդկանց կողմից։ Խմբի անդամները՝ լրագրող և Ղարաբաղյան շարժման նախկին ակտիվիստ Նաիրի Հունանյանը, նրա կրտսեր եղբայրը՝ Կարեն Հունանյանը, նրանց քեռին՝ Վռամ Գալստյանը, ինչպես նաև Դերենիկ Բեջանյանը, Էդուարդ Գրիգորյանը և Աշոտ Կնյազյանը դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման։ Ահաբեկչության հնարավոր կազմակերպիչների հետաքննությունը վերսկսվել էր 2019 թվականի դեկտեմբերին։ Սարգսյանի և Դեմիրճյանի մահը Հայաստանում 1999-2000 թվականներին սուր ներքաղաքական ճգնաժամ էր առաջացրել։
Սարգսյանի թողած ժառանգությունը և հիշատակը
1998 թվականին Վազգեն Սարգսյանին շնորհվել է Արցախի հերոսի կոչում, որն Արցախի Հանրապետության բարձրագույն պարգևն է։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ սպանությունից ուղիղ երկու ամիս անց, նրան շնորհվել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչում։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Երևանի ռազմական ուսումնարանը կոչվել է Վազգեն Սարգսյանի անվամբ: Նույն հրամանագրով «Հանրապետական» մարզադաշտը Երևանում անվանակոչվել է նրա անվամբ: Հայաստանում և Արցախում բազմաթիվ փողոցներ կրում են նրա անունը։
Այսօր՝ մարտի 5-ին, Հայաստանի կինոթատրոններում էկրան կբարձրանա «Վազգեն. Վերջին Սպարապետը» ֆիլմը։ Կենսագրական դրամայի հեղինակն ու գլխավոր պրոդյուսերը Genetic Production ընկերության հիմնադիր Նոնա Սարգսյանն է՝ Վազգեն Սարգսյանի զարմուհին։ Սպարապետի դերը մամնավորել է Խորեն Լևոնյանը։
