«Realist» լրատվական գործակալության տնօրեն, քաղաքագետ Սարգիս Ծատուրյանը Armenia Today-ին տված հարցազրույցում գնահատել է Լաչինի միջանցքի շուրջ ստեղծված իրավիճակը, դրա արգելափակման հետ կապված Ռուսաստանի քաղաքականությունը, ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի` Բաքու այցի արդյունքները, ինչպես նաև Հայաստանի ցանկությունը՝ բանակցել Ռուսաստանի այլընտրանքային հարթակում և ԵՄ առաքելության Հայաստան ուղարկելու մասին։
Հարցազրույցի նկարահանումները տեղի են ունեցել Արցախում ադրբեջանցի դիվերսանտների հարձակումից առաջ, որի հետևանքով երեք հայ ոստիկան է զոհվել։
-Պարոն Ծատուրյան, ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում Ադրբեջանը՝ արգելափակելով Լաչինի միջանցքը, և Ձեր կարծիքով, ինչպե՞ս կզարգանա իրավիճակը միջանցքի շուրջ ապագայում։
-Նախ ուզում եմ պարզաբանել, որ ես չեմ օգտագործում Լաչինի միջանցք կամ Բերձորի միջանցք տերմինը։ Ես օգտագործում եմ «Ստեփանակերտ-Գորիս մայրուղի» տերմինը, քանի որ Լաչինի միջանցքն արդեն գաղութատիրական լեքսիկոն է։ Ցավոք սրտի, մենք ապրում ենք գաղութատիրական կլիշեներում, և դրանք խանգարում են մեզ, մեզ ետ են մղում մի շատ ծանր վիճակի մեջ, որում մենք գտնվում էինք 100 տարի առաջ:
Ինչ վերաբերում է Բաքվի ռեժիմի նպատակներին, ապա դրանք չեն սահմանափակվում բուն Արցախով։ Նպատակը ռազմական, քաղաքական և ցանկացած այլ միջոցներով Սյունիքով միջանցք կտրելն է և օկուպացված Նախիջևանի հետ անխափան տրանսպորտային կապ ապահովելը։
Ինքը՝ Լավրովը, Բաքվում գտնվելով, ուղղակիորեն ասել է, որ Ալիևը քննարկել է երկաթուղային կապի բացումը, ինչպես Լավրովն է ասում՝ Ադրբեջանի հիմնական տարածքից Նախիջևան։ Այսինքն՝ հայերը գործնականում ստիպված են օրինականացնել այս բոլոր տարածքային զավթումները, որոնք տեղի են ունեցել վերջին 100 տարվա ընթացքում։ Այսինքն՝ Երևանում իշխանությանն ասում են՝ եկեք խաղաղության պայմանագիր կնքենք, և եթե կնքենք և այսպես կոչված սահմանազատում կատարենք, ապա իրականում հայերը համաձայն են հանձնել Գանձակը, ամբողջ Արցախը, ճանապարհը Սյունիքով և, համապատասխանաբար, հայերը հաստատում են, որ Նախիջևանի ինքնավարությունը, փաստորեն, անցնում է Ադրբեջանի անմիջական վերահսկողության տակ, իսկ Բաքուն օրինականացնում է Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի դրույթները։ Սա հետաքրքիր է հենց Բաքվին, թուրքերին, և, ցավոք, ավելի շատ, քան Բաքվին ու Անկարային, Կրեմլին է հետաքրքիր։ Ուստի Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոմայրուղու շուրջ, իմ կարծիքով, իրավիճակը կմնա լարված, և, ինչպես նախկինում ասացի և հիմա էլ կրկնում եմ, Անդրկովկասում նոր մեծ պատերազմի շեմին ենք։ Սա կլինի մեր վերջին պատերազմը Ադրբեջանի հետ, որը պետք է լուծի ամեն ինչ։
Չեմ հավատում, որ Ալիևի ֆաշիստական ռեժիմի հետ ինչ-որ փաստաթղթերի ստորագրմամբ մենք կկարողանանք կասեցնել կամ հետաձգել ագրեսիան։ Ես սրան չեմ հավատում, քանի որ ինչքան հայերը հողեր են զիջում, տրանսպորտային հաղորդակցություններ են զիջում, այնքան ավելի շատ տարածքներ է թշնամին փորձում գրավել։ Այսպես թե այնպես իրավիճակը չի կարող երկար մնալ անորոշ վիճակում։ Փետրվարի սկզբին Թուրքիայում տեղի ունեցած երկրաշարժը փոքր-ինչ հետաձգեց Հայաստանի և Բաքվի ռեժիմի միջև այս մեծ պատերազմի սկիզբը։ Բայց դա չի նշանակում, որ սպառնալիքը վերացվել է։ Կարծում եմ, որ սրացում պետք է սպասել մայիս-հունիս ամիսներին։ Ամսեամիս իրավիճակը գնալով ավելի է լարվելու։
-Երևանում շատ են քննադատում ռուս խաղաղապահներին՝ կապված Հայաստանի և Արցախի միջև ճանապարհը փակելու հետ։ Ինչպե՞ս եք գնահատում Ռուսաստանի քաղաքականությունը՝ կապված միջանցքի շուրջ ստեղծված ճգնաժամի հետ։
-Ռուսաստանը, ակնհայտորեն, չկատարեց այն պարտավորությունները, որոնք Կրեմլը ստանձնել էր այդ եռակողմ համատեղ հայտարարությունների շրջանակում, իսկ հիմա Կրեմլը հայերին ասում է՝ լավ, եկեք խաղաղության պայմանագիր կնքենք Բաքվի ռեժիմի հետ։ Եվ ինչ օգուտ մեզ՝ հայերիս, նրանց հետ խաղաղության պայմանագիր կնքելը, եթե նախկին բոլոր պայմանավորվածությունները ոտնահարվել են։ Նախ, ինձ համար լիովին պարզ չէ, թե ինչպես է հնարավոր համատեղ հայտարարությունների հիման վրա տարածքներ հանձնել։ Համատեղ հայտարարությունն իրավունքի տեսակետից ոչինչ է, դրանք մտադրություններ են։ Սա իրավական փաստաթուղթ չէ։ Եվ նույնիսկ այս փաստաթուղթը փաստացի ոտնահարվեց Կրեմլի, Բաքվի ռեժիմի, այն նույն թուրքերի կողմից, ովքեր օրհնեցին մեր հողերի օկուպացման ողջ գործընթացը։ Այդ պայմանավորվածությունները ոչ ոք չի կատարում, բայց հայերին ասում են, որ խաղաղության պայմանագիր կնքեն։
Ես կարծում եմ, որ մեզ չպետք է խաբեն։ Ցավոք սրտի, Արցախում ռուսական հրամանատարությունը շարունակում է հենց Հարավային Կովկասում գաղութատիրական կուրսը։ Եվ այս գաղութային կուրսի էությունն այն էր, որ Հայաստանը և հայ ժողովրդին միշտ պառակտված վիճակում պահեն՝ Կովկասում իշխելու համար։ Ռուսական և Բաքվի գաղութատիրության շահերը միշտ համընկել են, դրանք միշտ, այսպես թե այնպես, ուղղված են եղել հայերին ստորադաս վիճակում պահելուն։ Ուստի, պետք չէ զարմանալ, թե ինչու է փակված Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոճանապարհը, ինչու է Բաքվի ռեժիմն իրեն թույլ տալիս ահաբեկչություններ Սյունիքում և Հայաստանի այլ մարզերում։ Ամեն ինչ տեղի է ունենում ճիշտ այնպես, ինչպես պետք է լիներ։ Չեմ հասկանում, թե ինչու է սա բացահայտում հայերիս համար, ինչո՞ւ ենք հիմա զարմանում։
Մենք պետք է հստակ հասկանանք մի բան, որ, այսպես թե այնպես, այժմ Հայաստանն ու Արցախը, որպես Հայաստանի մաս, սակարկության առարկա են, մի կողմից՝ Ռուսաստանի և Թուրքիայի, մյուս կողմից՝ Ռուսաստանի և Արևմուտքի: Արևմուտք ասելով ես առաջին հերթին հասկանում եմ երկու կողմի՝ ԱՄՆ-ին և Ֆրանսիային։ Իսկ Ռուսաստանը՝ ի դեմս Պուտինի և Կրեմլի, իր համար ամենաբարենպաստ պայմաններով, պատրաստ է աճուրդի հանել, նա արդեն դրել է, ավելի թանկ վաճառել հայկական ակտիվը։ Եվ այստեղ հարցն այն չէ, թե ռուս զինվորականները կմնա՞ն Կովկասում, թե՞ ոչ։ Հարցն այն է, թե ովքե՞ր են գալու նրանց հետևից։ Որովհետև իշխանությունների շրջապատից հաճախ ենք լսում, և դրանք հրապարակային հայտարարություններ են, և դրանք բամբասանք կամ բուխարու մոտ խոսակցություններ չեն, որ մարդիկ ուղղակիորեն ասում են՝ ինչի՞ն է պետք զինվորականներին պահել Արցախում։ Այսինքն՝ խոսակցությունն արդեն այն մասին է, թե Կրեմլի համար որքանով է առավել շահավետ Հայաստանը փոխանակել որպես աշխարհաքաղաքական ակտիվ։
Ինչու՞ դա տեղի ունեցավ մեզ հետ: Սրա համար մենք ինքներս ենք մեղավոր։ Մենք թույլ տվեցինք, որ մեզ հետ այդպես վարվեն։ Հայաստանի ղեկավարները դա թույլ են տվել։ Իսկ Կրեմլը փորձում է օգտագործել իր ունեցած վերջին ակտիվը։ Սկզբունքորեն, Կրեմլն Արեւմուտքի հետ խոսելու բան չունի։ Ինչպես տեսնում ենք, Եվրոպայում միջուկային զենքի և զինաթափման հետ կապված բանակցություններն առայժմ սառեցված են։ Ուկրաինայի հարցով Արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի միջեւ երկխոսություն չի լինի: Եթե ինչ-որ բան լինի, ապա կուլիսային բանակցություններ կլինեն և հազիվ թե Հայաստանին առնչվեն։ Բայց միակ միջազգային ակտիվը, որ մնացել է Ռուսաստանին, դա Հայաստանն է, և այստեղ խաղը կսկսվի բավականին երկար, կատաղի։
Ցավոք սրտի, որոշ ռուս պաշտոնյաներ, լինի դա, օրինակ, Պետդումայի նախագահ Վոլոդինը, թե որոշ քաղաքագետներ, իրենց հրապարակային ելույթներում թույլ են տալիս սպառնալ Հայաստանին։ Այսինքն՝ ուղիղ ասում են, որ դուք պետք է մեզ զիջումների գնաք, այլապես ադրբեջանցիներին կուղղենք ձեր վրա։ Սա բացահայտ թշնամական վերաբերմունք է Հայաստանի և մեր ժողովրդի նկատմամբ։ Եվ մենք դա թույլ տվեցինք։ Ինչ վերաբերում է այլ ժողովուրդների, մենք հիմա նման հայտարարություններ չենք լսի։ Մի քանի անգամ ղազախների հասցեին նման հայտարարություններ են եղել։ Ղազախները պատասխանեցին, և թվում է, թե որոշ խոսող գլուխներ հիմա մի փոքր հանդարտվել են։ Դե, Հայաստանի հետ կապված այս սպառնալիքները շարունակվում են։ Ուստի մենք պետք է ճիշտ եզրակացություններ անենք այն ամենից, ինչ կատարվում է մեր շուրջը և մեզ հետ։
-Խնդրում եմ մեկնաբանեք Լավրովի Ադրբեջան կատարած այցի արդյունքները։ Ինչո՞վ է պայմանավորված Մոսկվայի և Բաքվի միջև դիվանագիտական ակտիվության աճը։
-Մոսկվան այժմ ավելի շահագրգռված է հայկական Սյունիքով անցնող երթուղու անմիջական վերահսկողությունը վերցնելու հարցում։ Մոսկվան շահագրգռված է նաև Սյունիքով երկաթուղային միջանցքի անցկացմամբ՝ ելքով դեպի Թուրքիա և, համապատասխանաբար, դեպի Թուրքիայի եվրոպական ափ։ Ուստի Լավրովն այժմ ամեն կերպ փորձում է նպաստել դրան։ Բայց սա մեզ՝ հայերիս, ձեռնտու չէ։ Ինձ և ձեզ համար սա հավասարազոր է աղետի և Հայաստանի մնացորդների կորստի։ Մենք ոչ մի դեպքում չպետք է համաձայնվենք այս երկաթուղային նախագծերին, ճանապարհային նախագծերին և այլ արտատարածքային նախագծերին։
Մեզ փորձում են խաբել։ Մեզ ասում են, որ սա միջանցք չի լինելու, այլ ճանապարհ է լինելու, որի վրա կանգնելու են հայ սահմանապահները՝ անկախ նրանից, թե ով է այնտեղ կանգնած։ Եթե այս երկաթգիծը գնա, ապա, ակնհայտորեն, այնտեղ կտեղակայվի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայությունը, ակնհայտ է, որ ադրբեջանցիներն այնտեղ իրենց ներկայացուցչության գտնվելու վայրը կպահանջեն՝ ասելով, որ այնտեղ ռազմավարական բեռներ են անցնում։ Բայց կա ևս մեկ կետ, որը, ցավոք սրտի, հաշվի չեն առնվում Երևանի իշխանական շրջանակներում, բայց դա շատ վտանգավոր է՝ եթե թույլ տանք, որ այս միջանցքը անցկացվի Սյունիքով, մենք փաստացի կփակենք Իրանի մուտքը դեպի Վրաստան և Սև ծովի նավահանգիստները, այսինքն՝ մենք փակելու ենք հազարամյա տրանսպորտային ճանապարհը, որը գոյություն ուներ դեռևս հայոց Երվանդունի թագավորների, Արշակունիների օրոք, Բագրատունիների օրոք, մեր ու Իրանի քաղաքակրթությունը կապող այս հնագույն տրանսպորտային ուղին։ Եթե մենք հարթենք այս ճանապարհը, ապա գործնականում կդառնանք Իրանի համար թշնամական պետություն։
Ցավոք սրտի, Կրեմլի ներկայիս քաղաքականությունը միտված է Հայաստանը կրկին Թուրքիայի նահանգի վերածելուն։ Ինձ համար առավել ցավալի է, որ հայ իշխող դասակարգը սրան չի առարկում, նրանք գնում են այս ճանապարհով։ Սա բացարձակապես անընդունելի է։
-Բաքվում ՌԴ ԱԳՆ ղեկավարն ասել է, որ ադրբեջանական կողմը պատրաստ է Մոսկվայում անցկացնել Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպումը, բանակցել խաղաղության պայմանագրի շուրջ, սակայն Երևանը դեռ վերջնական համաձայնություն չի տվել։ Ինչո՞վ կարող է պայմանավորված լինել ռուսական կողմի բանակցություններին Հայաստանի չմասնակցելու ցանկությունը։
-Այս մասին նախ պետք է հարցնել Հայաստանի ղեկավարներին, թե ինչու նրանք չեն ցանկանում: Ես անձամբ կարծում եմ, որ եռակողմ ձևաչափով բանակցություններն անարդյունավետ են, քանի որ և՛ Ռուսաստանը այս դեպքում, և՛ Բաքվի ռեժիմը երկու շահագրգիռ կողմեր են։ Եթե Մոսկվան ու Բաքուն ցանկանում են ինչ-որ շփում ունենալ Երևանի հետ, ապա պետք է ներգրավվի նաեւ Մինսկի խումբը։ Ուստի, եթե ես լինեի Հայաստանի կառավարությունը, ես ուղղակիորեն կպահանջեի, որ այս բանակցություններին մասնակցեն թե՛ ԱՄՆ պետքարտուղար Բլինկենը, թե՛ Ֆրանսիայի արտգործնախարարը։ Սա արդարացի կլինի Հայաստանի միջազգային գործընկերների հանդեպ, քանի որ տասնամյակներ շարունակ Հայաստանը բանակցում է Մինսկի խմբի նախագահության ներքո, իսկ այսօր Հայաստանի համար շատ անհեռատես ու վտանգավոր է անտեսել Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի ջանքերը։ Ուստի, եթե նույնիսկ ուզում են այդ հանդիպումները Մոսկվայում անցկացնել, ի սեր Աստծո, թող անեն, բայց թող ներկա լինեն ամերիկացիներն ու ֆրանսիացիները։ Որովհետև մենք պետք է հավասարակշռենք մեր միջազգային շփումները։ Եթե Հայաստանը չդիվերսիֆիկացնի իր արտաքին քաղաքականությունը և չներգրավի այլ միջազգային գործընկերներ Բաքվին, Անկարային և նրանց դաշնակիցներին Մոսկվայում հավասարակշռելու համար, ապա Հայաստանը կշարունակի կորցնել հողերը, արժանապատվությունը և, ի վերջո, կներգրավվի ռազմական ավանտյուրայի մեջ:
-Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանի ողջ երկայնքով ԵՄ քաղաքացիական առաքելության տեղակայումը Լավրովի և Բայրամովի հայտարարությունների լույսի ներքո, թե դա ոչ լեգիտիմ է, որ հայկական կողմը ԵՄ առաքելության մեկնարկից հետո «ավելի կործանարար է դարձել»: Արդյո՞ք առաքելությունը կհանգեցնի հայ-ադրբեջանական սահմանին իրավիճակի կայունացման։
-Ես ողջունում եմ ԵՄ առաքելությունը Հայաստանի և Բաքվի ռեժիմի շփման գծում։ Ուշադրություն դարձրեք, որ ես չեմ օգտագործում սահման տերմինը, քանի որ մենք դրա հետ մեկ եզր ունենք: Այս սահմանն անցնում է Քուռ գետով, քանի որ Բաքվի ռեժիմը վաղուց դուրս է եկել Քուռ գետից և շարունակում է շարժվել Սյունիքի ուղղությամբ և Երևանից այն կողմ։ Այն ամենը, ինչ տեղի է ունենում, շփման գծում է, ուստի եվրոպացիների ներկայությունն այնտեղ դրական ներդրում ունի։
Այն, որ Բայրամովը, Լավրովը, մեկ ուրիշը սկսում են ինչ-որ անճոռնի էպիտետներ հորինել Հայաստանի վերաբերյալ, դրանք իրենց անձնական խնդիրներն են։ Բաքվի ռեժիմն իրավունք ունի՞ այսօր մեզ ինչ-որ բան ներկայացնելու, երբ 2020-ին Կովկաս բերեցին միջազգային ահաբեկիչներ Սիրիայից, մոջահեդներ Աֆղանստանից, Պակիստանից, թուրքական հատուկ ջոկատայիններ, իրականում թուրքական կանոնավոր ստորաբաժանումներ։ Արդյո՞ք Մոսկվան իրավունք ունի այսօր ինչ-որ բան ներկայացնել հայերին, երբ ստորագրելով այս, այսպես կոչված, եռակողմ հայտարարությունները, փաստացի օրինականացրեց թուրքական այս ռազմական ներկայությունը օկուպացված հայկական հողերում։ Ի վերջո, Մոսկվան դա օրինականացրեց։
Այսինքն՝ միջազգային ահաբեկիչները կարող են կռվել հայերի դեմ, իսկ եվրոպական առաքելությունը՝ օրինական, հաստատված 27 պետության կողմից, չգիտես ինչու չի կարող տեղակայվել Հայաստանում։ Այսինքն՝ սա տարօրինակ տրամաբանություն է, քանի որ դա երկակի ստանդարտների տրամաբանություն է։ Այն չի զարդարում ոչ Մոսկվան, ոչ Բաքուն, ոչ էլ որևէ մեկին։
Մեր խնդիրն այն է, որ ավելի վաղ պետք է համակարգեինք նման միջոցառումները։ Եվրոպական այս առաքելությունը պետք է հայտնվեր 1994թ.: Եվ ոչ միայն նա, այլև անհրաժեշտ էր այնտեղ ներգրավել ամերիկացիներին։ Եվ այդ ժամանակ տարածաշրջանում պատերազմներ ու ցնցումներ չէին լինի։ Դե, ո՞վ կգնար ֆրանսիացի ժանդարմներին սպանելու։ Ի՞նչ, Ալիևը գնաց: Նրա հայրը հաստատ չէր գնա, որդին էլ հիմա չի գնա։
Ուրիշ բան, որ նրանք ընդամենը հեռադիտակով դիտորդներ են։ Նրանք զինված ուժեր չեն, որոնք արտակարգ իրավիճակների դեպքում կարող են որոշակի դիմադրություն ցույց տալ։ Այո, սա սկզբունքորեն մեզ՝ հայերիս, պետք չէ։ Մենք ինքներս ենք պաշտպանելու մեր հողը, մենք ինքներս կարող ենք պաշտպանել այն։ Մեզ պետք չէ, որ որևէ մեկը կռվի մեր փոխարեն. մենք ինքներս ունակ ենք կռվելու և ազատագրելու մեր հողերը։ Կրկնում եմ՝ սա շատ կարևոր կետ է՝ 2020 թվականին Հայաստանը կրեց ոչ թե ռազմական, այլ քաղաքական պարտություն։ Սա առանցքային պահ է, քանի որ ռազմական տեսանկյունից մեր տղաները հերոսաբար դրսևորվեցին ճակատի տարբեր հատվածներում։ Հակառակորդին հասցվել է ահռելի վնաս՝ ունենալով այն ուժերն ու միջոցները, որոնք ունեին հայկական զինված ուժերը, Արցախի պաշտպանության բանակը։ Սա իսկապես հերոսություն է, քանի որ Ադրբեջանի կորուստները, անկախ աղբյուրների համաձայն, գերազանցում են 30 հազարը։ Սա հսկայական թիվ է։ Ինչի մասին է սա խոսում: Որ հայը կարող է, կարող է և պայքարելու է իր հողերի համար։ Իսկ այն, որ եվրոպացիները գալիս են, դիտում են, ի սեր Աստծո, թող դիտարկեն, թող գան։ Արդեն մեկ տարի է՝ անընդհատ ասում եմ, որ պետք է Արցախ բերել միջազգային կոնտինգենտ, որպեսզի կանխենք այս բոլոր սադրանքները, այս բոլոր շրջափակումները և այլն։ Ահա թե ինչի մասին պետք է մտածենք այսօր՝ իրավիճակը հավասարակշռելու համար։
