Երկու տարի առաջ՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, Ադրբեջանի իշխանությունները Հակարիի կամրջի մոտ ձերբակալել էին Արցախի նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանին։ Նա և այլ հայ բանտարկյալներ դեռևս պահվում են Բաքվի բանտում՝ կեղծ մեղադրանքներով։ Ձերբակալման պահին նա արդեն մի քանի ամիս պաշտոն չէր զբաղեցնում, սակայն հրաժարական տալով 2023 թվականի փետրվարի 23-ին՝ մնացել էր տարածաշրջանի բնակիչների կողքին, որոնք այդ պահին շրջափակման մեջ էին։
«Դատում են ոչ միայն ինձ ու մյուս 15 կալանավորվածներին, դատում են ամբողջ հայ ժողովրդին»,- ասել էր Վարդանյանն ընտանիքի անդամներին՝ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի միջոցով կատարած հեռախոսազրույցում 2024 թվականի մարտին։
Վարդանյանի կալանավորումը դարձավ Արցախի ղեկավարության դեմ ուղղված բռնաճնշումների շղթայի առաջին օղակը։ Նրա հետևից ձերբակալվեցին նաև Արցախի նախկին արգործնախարար Դավիթ Բաբայանը, Պաշտպանության բանակի նախկին հրամանատար Լևոն Մնացականյանը, նրա տեղակալ Դավիթ Մանուկյանը, նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանը, Բակո Սահակյանը, Արայիկ Հարությունյանը, խորհրդարանի խոսնակ Դավիթ Իշխանյանը։
2024 թվականի գարնանը Վարդանյանը դիմել էր բողոքի ծայրահեղ ձևի՝ ապրիլին հացադուլ էր հայտարարել՝ պահանջելով ազատ արձակել բոլոր հայ գերիներին։ Հացադուլը դադարեցնելու օրը՝ ապրիլի 24-ին, Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը, դարձավ խորհրդանշական քայլ։
Ավելի ուշ հայտնվել էին խոշտանգումների մասին հաղորդումներ։ Հունիսին նրա փաստաբանները դիմել էին ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողին՝ խոշտանգումների հարցերով։ 2024 թվականի աշնանը ճնշումը մեծացել էր. միջազգային փաստաբան Ջարեդ Գենսերին մերժել էին Բաքու մուտք գործելու թույլտվությունը, Վարդանյանին առաջադրվել էր մոտ 42 մեղադրանք՝ Քրեական օրենսգրքի 20 հոդվածներով։ «Ապացույցների» տեսքով կուտակվել էր 422 հատոր նյութ (մոտ 105 հազար էջ)՝ առանց թարգմանության ու ժամանակ տրամադրելու՝ ծանոթանալու համար։
2024 թվականի դեկտեմբերի 28-ին 16 հայ կալանավորների գործերը փոխանցվել էին դատարան։ 2025 թվականի հունվարի 16-ին Վարդանյանն ընտանիքի միջոցով հայտնել էր, որ ձերբակալման պահից ի վեր ցուցմունքներ չի տվել, իր ստորագրությամբ արձանագրությունները կեղծված են, իսկ փաստաբաններին ու թարգմանիչներին ստիպել են ստորագրել փաստաթղթեր։
Արդեն հաջորդ օրն Amnesty International-ն Ադրբեջանին կոչ էր արել ապահովել արդար դատաքննություն։ Սակայն հունվարի 17-ին սկսվել էր ֆորմալ դատավարությունը Բաքվի ռազմական դատարանում՝ կալանքից մեկ տարի հինգ ամիս անց։ Թեև հայտարարվում էր «բաց» դատավարության մասին, ներկա գտնվելու իրավունք տրվել էր միայն պետական «Ազերթաջ» գործակալությանը։ Անկախ դիտորդների մուտքն արգելվել էր, իսկ Վարդանյանի գործը քննվում է առանձին։
Փետրվարի 19-ին Վարդանյանը կրկին հացադուլ էր հայտարարել՝ նշելով․ «Այս դատավարությունը փորձ է դատապարտել բոլոր հայերին, ովքեր օգնել ու սատարել են Արցախին ու նրա ժողովրդին»։ Հացադուլը տևել էր 23 օր ու լայն միջազգային արձագանք ստացել։ Մարտին Վարդանյանը կրկին ընդգծել էր, որ դատում են ոչ միայն իրեն ու մյուս 15 կալանավորվածներին, այլ ամբողջ հայ ժողովրդին։
2025 թվականի մարտի 12-ին Եվրոպական խորհրդարանը պահանջել էր ազատ արձակել հայ պատանդներին։ Հունիսին փաստաբան Աբրահամ Բերմանը մատնանշել էր մեղադրանքների աբսուրդայնությունը, իսկ հուլիսին իրավապաշտպան Սիրանուշ Սահակյանը հայտարարել էր, որ գործընթացը զուրկ է արդար դատաքննության ամենահիմնական երաշխիքներից։
2025 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն պաշտոնապես հայտարարել էր Ադրբեջանում իր գործունեության դադարեցման մասին։ Մինչ այդ այն միակ կազմակերպությունն էր, որը հնարավորություն ուներ այցելել Բաքվում պահվող հայ կալանավորներին։
Այս տարվա աշնանը Վարդանյանի գործով անցկացվել է 36 նիստ։ Սակայն այդ ողջ ընթացքում մեղադրող կողմը չի ներկայացրել որևէ ապացույց նրա կողմից հանցագործություններին անձամբ մասնակցելու վերաբերյալ։ Ավելին՝ բոլոր այսպես կոչված վկաները հաստատել են, որ երբեք նրան չեն տեսել ու նրան ճանաչում են միայն մամուլի հրապարակումներից։
Ռուբեն Վարդանյանի որդին՝ Դավիթ Վարդանյանը, CivilNet-ին տված հարցազրույցում անդրադարձել էր հոր կալանքի պայմաններին, Ադրբեջանում Կարմիր խաչի գործունեության դադարեցմանը, 23 հայ գերիների ճակատագրին և միջազգային հանրության լռությանը։
Ադրբեջանում, պաշտոնական տվյալներով, 23 հայ գերի կա։ Հունվարի 17-ին սկսվել էին Արցախի ռազմաքաղաքական առաջնորդների դատավարությունները: Նրանք մեղադրվում են 2548 դրվագով։
Գործով անցնում են Արցախի նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանը, Արայիկ Հարությունյանը և Բակո Սահակյանը, նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանը, ԱԺ նախկին նախագահ Դավիթ Իշխանյանը, նախկին արտգործնախարար Դավիթ Բաբայանը, Պաշտպանության նախկին նախարար Լևոն Մնացականյանը, Պաշտպանության բանակի հրամանատարի նախկին առաջին տեղակալ Դավիթ Մանուկյանը, ինչպես նաև Գարիկ Մարտիրոսյանը, Մելիքսեթ Փաշայանը, Դավիթ Ալավերդյանը, Գուրգեն Ստեփանյանը, Լևոն Բալայանը, Մադաթ Բաբայանը, Վասիլի Բեգլարյանը և Էրիկ Ղազարյանը: Վարդանյանի գործն առանձին է քննվում։ Նրան սպառնում է ցմահ ազատազրկում Բաքվի բանտում։
