Հայաստանի ազգային հերոս, ռազմական և քաղաքական գործիչ Վազգեն Սարգսյանն իր 67-ամյակը կնշեր մարտի 5-ին։ Նրա անունն անբաժանելիորեն կապված է հայկական բանակի զարգացման, ազգային անվտանգության համակարգի ձևավորման և անկախության առաջին տարիների կարևոր իրադարձությունների հետ։
«Բանակն ազգի ինքնաճանաչման հայելին է, բոլոր հայերի ծնունդն է, հայության հավաքական կերպարն է, նրա պատասխանատվությունը, նրա պատմության վերագնահատումը և հայացքն ապագային»,- ասել է սպարապետը։
Սարգսյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին՝ Արարատի մարզի Արարատ գյուղում։ Գյուղական միջավայրը մեծապես ձևավորել է նրա բնավորությունը՝ պարզություն, տոկունություն և ներքին կարգապահություն։ Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտն ավարտելուց հետո սկսել է իր մասնագիտական կարիերան՝ որպես ուսուցիչ, սակայն նրա հետաքրքրությունները չեն սահմանափակվել մանկավարժությամբ։ Գրել է պատմվածքներ, որոնք ուսումնասիրում են ներքին ուժի, հայրենիքի հետ կապի և բարոյական ընտրության թեմաները։ Այս փուլում նա ավելի շատ մտավորական էր, քան ռազմական առաջնորդ, սակայն պատմական իրադարձությունները կտրուկ փոխեցին նրա ուղին։
1980-ականների վերջը շրջադարձային էր։ Ազգային-ազատագրական շարժումը նրան մղեց ակտիվ քաղաքական և ռազմական պաշտոնների։ Արցախյան առաջին պատերազմի սկզբում նա ակտիվորեն մասնակցեց կամավորական ջոկատների կազմավորմանը։ Հենց այս ժամանակահատվածում էլ ձևավորվեց նրա կերպարը՝ որպես դաշտային հրամանատարի և առաջնորդի, ոչ թե թիկունքում, այլ առաջնագծում։
1992 թվականին նա նշանակվեց ՀՀ պաշտպանության նախարար։ Նրա առջև դրվեց պատմական մասշտաբների խնդիր՝ զրոյից բանակ կառուցել։ Նրա մոտեցումը հստակ էր բյուրեղի նման. «Բանակը մեր պետականության ողնաշարն է»։ Սա պարզապես հռչակագիր չէր, այլ գործողությունների ծրագիր։ Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվեց հրամանատարական համակարգ, ամրապնդվեց կարգապահությունը և դրվեցին զինված ուժերի ինստիտուցիոնալ հիմքերը։
Դրվագներ մարտադաշտից
1992-1993 թվականներին Մարտակերտի ուղղությամբ իրավիճակը չափազանց ծանր էր. հայկական ուժերը նահանջում էին, իսկ հրամանատարությունն անկազմակերպ էր։ Սարգսյանն անձամբ մեկնեց առաջնագիծ, վերախմբավորվեց և փորձեց վերականգնել հսկողությունը։ Հենց այդ ժամանակ նա դիմեց զինվորներին այնպիսի խոսքերով, որոնք դարձան ամբողջ պատերազմի խորհրդանշականը. «Մենք իրավունք չունենք պարտվելու, որովհետև եթե պարտվենք, հայրենիք չենք ունենա»։
1993 թվականի Քարվաճառի գործողությունը դարձավ ռազմավարական շրջադարձային կետ։ Այն ցույց տվեց ոչ միայն նրա որակները՝ որպես դաշտային հրամանատար, այլև որպես համակարգային կազմակերպիչ։ Գործողությունը պահանջում էր համակարգում և ճշգրիտ հրամանատարություն, և հաջող ավարտից հետո Սարգսյանն ընդգծեց, որ հաղթանակը հնարավոր դարձավ ոչ միայն քաջության, այլև կարգապահության և կազմակերպվածության շնորհիվ։ Սա էր նրա մոտեցման միջուկը. պատերազմները հաղթվում են համակարգերով, այլ ոչ թե միայն հերոսությամբ։
Սյունիքի ուղղությամբ կային նաև կրիտիկական պահեր, երբ ճեղքման սպառնալիքն իրական էր։ Այս իրավիճակներում նա անձամբ մասնակցեց պաշտպանության կազմակերպմանը՝ կանխելով ճգնաժամի սրումը։ Նրա համար առաջնագիծը խորհրդանիշ չէր, այլ իրական հրամանատարական տարածք։ Ահա թե ինչու նա բացառիկ հեղինակություն էր վայելում զինվորականների շրջանում։
Նրա հայտարարություններն արտացոլում էին նրա աշխարհայացքի հիմքը. «Խաղաղությունը մանանա չէ, որ վերևից կախված մեզ պիտի տրվի, խաղաղությունը վաստակում են»։ Այս բանաձևը հստակ ցույց է տալիս, որ նրա համար խաղաղությունն ինքնանպատակ չէր, այլ ուժի արդյունք։ Պետության մասին նրա ըմբռնումն արտացոլող մեկ այլ կարևոր գաղափար էր. «Պետությունը պետք է ուժեղ լինի՝ արդար լինելու համար»։ Այս տրամաբանության մեջ ուժն ու արդարությունը հակադրվում են ոչ թե միմյանց, այլ փոխադարձաբար պայմանավորված են։
Քաղաքական գործունեություն
Պատերազմից հետո Սարգսյանը մնաց զինված ուժերում և դարձավ հայկական քաղաքականության ամենաազդեցիկ դեմքերից մեկը։ 1995 թվականի հուլիսին նա վերանշանակվեց ՀՀ պաշտպանության նախարար, պաշտոն, որը զբաղեցրեց մոտ չորս տարի։ 1996 թվականի ընտրություններում աջակցելով Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, նա հետագայում՝ 1998 թվականին, նախաձեռնեց նախագահի հրաժարականը՝ Ղարաբաղի հարցի շուրջ տարաձայնությունների պատճառով, իսկ հաջորդ նախագահական ընտրություններում աջակցեց այն ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանին։
Սարգսյանը հիմնադրեց Երկրապահ կամավորական միությունը, որի քաղաքական բաղադրիչը հետագայում միավորվեց Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության (ՀՀԿ) հետ։ Սերժանտի գլխավորած ՀՀԿ-ն ընտրական դաշինք կազմեց ՀԽՍՀ Կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի նախկին առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանի կուսակցության հետ, որը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում։ 1999 թվականի մայիսի խորհրդարանական ընտրություններում նրանց դաշինքը մեծամասնություն կազմեց Ազգային ժողովում։ Սարգսյանը դարձավ վարչապետ և փաստացի երկրի գլխավոր որոշում կայացնողը։ Նա արդյունավետորեն վերահսկում էր կառավարությունը, զինված ուժերը և օրենսդիր մարմինը։
Մարդու իրավունքների պաշտպանների հակասական հայտարարություններ և քննադատություններ
Չնայած Սերժ Սարգսյանն իր նշանակալի ներդրումն է ունեցել Հայաստանի անկախության գործում, ըստ Երկրապահ կամավորական միության՝ նա մարդու իրավունքների պաշտպան կազմակերպությունների կողմից քննադատության է ենթարկվել որպես ոչ ժողովրդավարական գործիչ, մասնավորապես՝ ընտրություններում իր դերի համար։ Սարգսյանն արժանացել է հայկական քաղաքականության «մոխրագույն կարդինալի» բնութագրմանը, որը կարող է նշանակել և ազատել բարձրաստիճան պաշտոնյաների։
1996 թվականին Սարգսյանն աջակցել է Տեր-Պետրոսյանին նախագահական ընտրություններում, որոնք ուղեկցվել են լուրջ խախտումներով և լայնորեն քննադատվել միջազգային դիտորդական կազմակերպությունների կողմից։ Այնուհետև ընդդիմության առաջնորդ Վազգեն Մանուկյանը մերժել է ընտրությունների արդյունքները և սկսել լայնածավալ բողոքի ցույցեր։ Ի պատասխան՝ Սերժ Սարգսյանն ասել է, որ նույնիսկ եթե «ընդդիմությունն ստանար ձայների 100%-ը, ո՛չ բանակը, ո՛չ Ազգային անվտանգության ծառայությունը, ո՛չ էլ Ներքին գործերի նախարարությունը չէին ճանաչի նման առաջնորդներին»։ Այդ տարվա սեպտեմբերի 26-ին զորքեր են տեղակայվել Երևանում՝ բողոքի ցույցերը ճնշելու համար։ Զանգվածային խախտումներ են գրանցվել նաև 1998 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ, որոնց ժամանակ Քոչարյանը նախագահ է դարձել Սարգսյանի աջակությամբ։
Ահաբեկչական հարձակում խորհրդարանի շենքի վրա
Սարգսյանը, Դեմիրճյանը և ևս վեց մարդ սպանվել են 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին խորհրդարանի շենքում զինված անձանց խմբի կողմից: Խմբի անդամները՝ լրագրող և նախկին ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ Նաիրի Հունանյանը, նրա կրտսեր եղբայր Կարեն Հունանյանը, նրանց հորեղբայր Վռամ Գալստյանը, ինչպես նաև Դերենիկ Բեջանյանը, Էդուարդ Գրիգորյանը և Աշոտ Կնյազյանը, դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման: Ահաբեկչության հնարավոր կազմակերպիչների նկատմամբ հետաքննությունը վերսկսվել է 2019 թվականի դեկտեմբերին: Վազգեն Սերժանի և Կարեն Դեմիրճյանի մահը 1999-2000 թվականներին Հայաստանում սուր ներքաղաքական ճգնաժամ առաջացրեց:
1998 թվականին Վազգեն Սարգսյանն արժանացել է «Արցախի հերոս» կոչման՝ Արցախի Հանրապետության բարձրագույն պարգևին: 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ սպանությունից ուղիղ երկու ամիս անց, Սպարապետն արժանացել է «ՀՀ Ազգային հերոս» կոչման: Նա լայնորեն ճանաչված է որպես հայկական բանակի հիմնադիր: ՀՀ ՊՆ ռազմական ակադեմիան կրում է Վազգեն Սարգսյանի անունը։
Կարդացեք նաև՝
