Հայաստանի դիրքը միջազգային ինդեքսներում 2025 թվականի վերջի դրությամբ թույլ է տալիս հասկանալ երկրի քաղաքական և տնտեսական զարգացման հիմնական միտումները, ազատությունների, մակարդակը, կոռուպցիայի և կյանքի որակի մակարդակ։ Armenia Today-ի խմբագրությունը վերլուծել է հիմնական գլոբալ վարկանիշները՝ պարզելու համար, թե ո՞ր ոլորտներում է Հայաստանը բարելավել իր դիրքերը, իսկ որտեղ դեռևս բախվում է համակարգային խնդիրների և հետ է մնում համաշխարհային ցուցանիշներից։
Ազատություններ և ժողովրդավարություն
Freedom House-ը 2025 թվականին Հայաստանը գնահատել է որպես «մասամբ ազատ»՝ ընդհանուր 100-ից 54 միավորով։ Ցուցիչը չի փոխվել 2024 թվականի համեմատ, ինչը վկայում է քաղաքական իրավունքների և քաղաքացիական ազատությունների ոլորտում նկատելի առաջընթացի բացակայության մասին։ Մարդու իրավունքներն ու քաղաքացիական ազատությունները գնահատվել են համապատասխանաբար 23/40 և 31/60 միավոր։
Ըստ Economist Intelligence Unit-ի Ժողովրդավարության ինդեքսի՝ 2024 թվականի համար (հրապարակվել է 2025 թվականի փետրվարին), Հայաստանը դասակարգվում է որպես հիբրիդային ռեժիմ։ Երկիրն զբաղեցրել է 82-րդ տեղը 167 պետությունների շարքում՝ հավաքելով 5,35 միավոր։ Ամենաբարձր ցուցանիշները գրանցվել են ընտրական գործընթացի (7,92) և քաղաքական մասնակցության (6,11) ոլորտներում, մինչդեռ կառավարության գործառույթի (4,29) և քաղաքական մշակույթի (3,13) գնահատականները շարունակում են թույլ մնալ։ Քաղաքացիական ազատությունների մակարդակը կազմել է 5,29 միավոր։ Չնայած նախորդ տարվա համեմատ վարկանիշում երկու դիրքով բարձրացմանը՝ ժողովրդավարական գործընթացների և ինստիտուտների որակի միջև անհամաչափությունը մատնանշում է շարունակվող ինստիտուցիոնալ խոցելիությունը։
Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքս
Transparency International-ը Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում՝ 2024 թվականի համար (արդյունքները հրապարակվել են 2025 թվականի սկզբին), Հայաստանին տրվել է 47 միավոր 100-ից և 63-րդ տեղը՝ 180 երկրների շարքում։ Սա բարձր է համաշխարհային միջին ցուցանիշից (43 միավոր), սակայն նախորդ տարվա համեմատ փոփոխություն չի արձանագրվել, ինչը խոսում է կոռուպցիայի դեմ պայքարում լճացման մասին։
Տնտեսական ազատությունների մակարդակ
Տնտեսական ազատությունն արտացոլում է այն աստիճանը, որով քաղաքացիներն ու բիզնեսը կարող են ինքնուրույն տնտեսական որոշումներ կայացնել (ձեռնարկատիրական գործունեություն վարել, ներդրումներ անել, առևտուր իրականացնել և տնօրինել սեփականությունը՝ պետության նվազագույն միջամտությամբ)։
Heritage Foundation-ի 2025 թվականի ինդեքսում Հայաստանն ստացել է 65,4 միավոր՝ զբաղեցնելով 57-րդ տեղը աշխարհում և 30-րդը՝ Եվրոպայի 44 երկրների շարքում։ Տնտեսությունը դասակարգվում է որպես «միջին ազատ», իսկ համախառն ցուցանիշն աճել է 0,5 միավորով։ Միևնույն ժամանակ՝ զեկույցում նշվում է դատական համակարգի անկախության հետ կապված խնդիրները և պահպանվող կոռուպցիոն ռիսկերը։
Մամուլի ազատության վիճակը
Reporters Without Borders կազմակերպության Մամուլի ազատության ինդեքսում 2025 թվականին Հայաստանն զբաղեցրել է 34-րդ տեղը 180 երկրների շարքում՝ ընդհանուր 73,96 միավորով՝ նախորդ տարվա համեմատ բարձրանալով ինը հորիզոնականով։ Ամենաբարձր գնահատականները երկիրն ստացել է օրենսդրական միջավայրի և լրագրողների անվտանգության ցուցանիշներով, մինչդեռ տնտեսական և քաղաքական բաղադրիչները դեռևս թույլ են մնում։ Զեկույցում ընդգծվում է, որ չնայած առաջընթացին՝ մեդիա ոլորտը շարունակում է մնալ խիստ բևեռացված, մեդիասեփականությունը կենտրոնացած է մի քանի անձի ձեռքում, ոլորտում բացակայում են բավարար իրավական երաշխիքները, և դեռևս տեղի են ունենում լրագրողների նկատմամբ բռնության դեպքեր, որոնք միշտ չէ, որ ստանում են պատշաճ իրավական գնահատական։
Հայկական անձնագրի դիրքերը միջազգային վարկանիշներում
Passport Index-ում (Arton Capital) հայկական անձնագիրը 2025 թվականի շարժունակության ցուցանիշը (Mobility Score) 81 է։ Հայաստանի քաղաքացիները կարող են առանց վիզայի այցելել 33 երկիր, ևս 45 պետություն տրամադրում է վիզա ժամանելիս, 3 երկիր պահանջում է էլեկտրոնային թույլտվություն (eTA), իսկ 117 երկիր մեկնելու համար անհրաժեշտ է նախապես վիզա ձևակերպել։ «Անձնագրային» ընդհանուր վարկանիշում Հայաստանն զբաղեցնում է 61-րդ տեղը, ընդ որում՝ անձնագրի անհատական ուժը գնահատվում է 125-րդ տեղում, իսկ գլոբալ ծածկույթը կազմում է 41%։ Նախորդ տարվա համեմատ էական փոփոխություններ չեն արձանագրվել։
Մարդկային զարգացման մակարդակ և գենդերային հավասարություն
ՄԱԿ-ի Մարդկային զարգացման զեկույցի համաձայն՝ 2025 թվականին Հայաստանի մարդկային զարգացման ինդեքսը (HDI) 2023 թվականի համար կազմել է 0,811, ինչը համապատասխանում է 69-րդ տեղին՝ 193 երկրների շարքում և «բարձր զարգացման մակարդակ» կատեգորիային։
UNDP-ի տվյալներով՝ Գենդերային անհավասարության ինդեքսում (GII) 2025 թվականին Հայաստանն ստացել է 0,180 ցուցանիշ՝ զբաղեցնելով 49-րդ տեղը։ Մայրական մահացության մակարդակը գնահատվում է 27 դեպք՝ 100 հազար ծննդաբերության հաշվով, դեռահասների ծնելիությունը՝ 13,4՝ 15-19 տարեկան աղջիկների 1000-ի հաշվով, իսկ կանանց բաժինը խորհրդարանում կազմում է 35,5%։ Միջին կրթության ընդգրկվածության ցուցանիշները գրեթե հավասար են՝ 99,1% կանանց և 99,3% տղամարդկանց շրջանում, սակայն աշխատուժում կանանց մասնակցությունը շարունակում է մնալ ավելի ցածր՝ 61,6%՝ տղամարդկանց 76,8%-ի դիմաց։
Կյանքի որակ
Numbeo-ի 2025 թվականի կյանքի որակի վարկանիշում Հայաստանն զբաղեցրել է 60-րդ տեղն աշխարհում՝ մոտ 140 միավոր ցուցանիշով։ Երկրի առավելությունների թվում նշվում է բարենպաստ կլիման, իսկ հիմնական խնդիրներն են տնտեսական հնարավորությունների սահմանափակությունը և բնակարանների մատչելիությունը։ Նախորդ տարվա համեմատ ինդեքսն աճել է մոտ 17%-ով, ինչը վկայում է կյանքի պայմանների չափավոր բարելավման մասին։
Եզրակացություն
2025 թվականի միջազգային վարկանիշները ձևավորում են ոչ միանշանակ պատկեր։ Հայաստանը պահպանում է մասամբ ազատ պետության կարգավիճակը։ Միևնույն ժամանակ, կոռուպցիայի դեմ պայքարը և դատական համակարգի անկախության ամրապնդումը դանդաղում են, ինչն արտացոլվում է ինչպես կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում, այնպես էլ տնտեսական ազատությունների ցուցանիշներում։ Երկիրը կարողանում է պահպանել մարդկային զարգացման համեմատաբար բարձր մակարդակ, սակայն կայուն զարգացման համար անհրաժեշտ է ինստիտուտների ամրապնդում, կոռուպցիայի մակարդակի նվազեցում և քաղաքացիական ազատությունների ընդլայնում։
