Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի նախագահ Աշոտ Մելիքյանը և քաղաքագետ Դավիթ Հարությունովն Armenia Today-ին մեկնաբանել են Արդարադատության նախարարության նախագիծը, որով նախատեսվում է ԶԼՄ-ներում, սոցիալական հարթակներում վիրավորանք կամ զրպարտություն համարվող տեղեկատվության հեռացման գործիքակազմ ներդնել։
Փորձագետները միակարծիք են տեղեկատվական դաշտի առողջացման անհրաժեշտության հարցում, բայց այլ տեսակետներ ունեն նախագծի նպատակների շուրջ։
Մելիքյանը նկատել է՝ գործող օրենսդրությամբ տեղեկատվության հեռացման պահանջ չկա, հերքման ու պատասխանի գործիքակազմին ավելանում է տեղեկատվությունը հեռացնելու մեխանիզմը։
«Այսինքն՝ մարդու պահանջով թե՛ ԶԼՄ-ն և թե՛ լրատվական գործունեություն չծավալող անհատը, օրինակ՝ օգտատերը, պետք է հեռացնի վիրավորանք պարունակող նյութը կամ գրառումը։ Նույնը վերաբերում է զպարտությանը։ Կարող է լինել իրավիճակ, երբ անձը չի ուզում հերքել կամ պատասխանել և համարում է, որ ավելի օպտիմալ ճանապարհը նյութը հեռացնելն է»,- բացատրել է նա:
Շեշտելով, որ օրինագծի հիմքում միջազգային փորձն է, Մելիքյանը հավելել է, որ նախագիծը համահունչ է այդ փորձին. ընդունվելու դեպքում մարդը 3 հնարավորություն կունենա՝ հերքում, պատասխան, հեռացում։ Նա, միաժամանակ, շեշտել է, որ 3 հնարավորությունները չեն կարող զուգորդվել՝ քաղաքացին կարող է օգտվել միայն 1 գործիքակազմից՝ կա՛մ հերքման, կա՛մ պատասխանի, կա՛մ տեղեկատվությունը հեռացնելու։
«Մարդու իրավունքների տեսանկյունից, այո՛, արդարացի է, երբ մարդու հասցեին վիրավորանք են հնչեցրել, նա ոչ թե պատասխանի կամ հերքի, այլ պահանջի, որ վիրավորանքը հեռացնեն։ Ինչ վերաբերում է զրպարտությանը, ապա այս տեսանկյունից ավելի բարդ է, որովհետև դրա համար արդեն իսկ նախատեսված էր հերքման կամ պատասխանի իրավունքը։ Բայց մյուս կողմից կարող է լինել իրավիճակ, երբ մարդը չի ցանկանում հերքել կամ պատասխանել, քանի որ մեկը կարող է կարդալ, մյուսը՝ չկարդալ իր հերքումը կամ պատասխանը։ Դրա համար կարող է դատարանի միջոցով նյութը հեռացնելու ցանկություն ունենալ։ Եթե գործը հասել է դատարան ու դատարանը վճռել է, որ զրպատություն պարունակող տեղեկություն կա, միայն այդ դեպքում կարող են բովանդակությունը հեռացնել»,- բացատրել է Մելիքյանը։
ԽԱՊԿ ղեկավարն ընդգծել է, որ մասնակցել են նախագծի մշակման աշխատանքներին, ներկայացրել իրենց դիտողությունները, որպեսզի նոր կարգավորումները վնաս չհասցնեն խոսքի ազատությանը։ Նախարարությունում, Մելիքյանի խոսքով, ընդունել են իրենց առաջարկներից մեկը, որը հնարավորություն կտա հեռացնել նյութի միայն այն հատվածները, որոնք զրպարտություն կամ վիրավորանք են պարունակում։
«Եթե որևէ հրապարակում պարունակում է զրպարտություն կամ վիրավորանք, դեռ չի նշանակում, որ ամբողջ նյութը պետք է հեռացնել։ Ըստ առաջարկվող փոփոխությունների՝ պետք է հեռացնել այն արտահայտությունը կամ հատվածը, որը վիրավորանք կամ զրպարտություն է պարունակում»,- հավելել է նա:
Մելիքյանի կարծիքով՝ օրինագծի ընդունումը կարող է որոշ չափով նպաստել, որ տեղեկատվական դաշտում հայհոյախոսությունը նվազի, սոցիալական մեդիայում առկա միջավայրն առողջանա, բայց, ըստ նրա, այստեղ այլ խնդիր էլ կա՝ դատական համակարգը:
«Հարց է, թե դատարանները որքանո՞վ օբյեկտիվ ու անաչառ որոշումներ կկայացնեն, և որքանո՞վ է դատական համակարգն անկախ։ Նախագծից զատ՝ մենք տեսնում էինք, որ վիրավորանքի կամ զրպարտության գործերով դատարանները բավարար չափով չէին հիմնավորում իրենց վճիռներն ու որոշումները։ Մեր մոնիթորինգը ցույց է տվել, որ այդ որոշումները հիմնավորված կամ պատճառաբանված չեն»,- նկատել է Մելիքյանը։
Միևնույն ժամանակ՝ նա շեշտել է, որ եթե ԶԼՄ-ների կողմից պատասխանատու, պրոֆեսիոնալ մոտեցում լինի, փաստերը ստուգվեն, ապա օրենքի փոփոխությունը որևէ կերպ չի կարող ազդել նրանց վրա։
Քաղաքագետ Դավիթ Հարությունովը համակարծիք է՝ տեղեկատվական դաշտում առողջացման խնդիր կա, բայց, նրա խոսքով, այս օրինագծով իշխանություններն այլ նպատակ են հետապնդում։ Քաղաքագետի դիտարկմամբ՝ գործող կարգավորումների համեմատ նախագիծը որոշակի կոշտացում է ենթադրում, որտեղ, ըստ նրա, փոխկապակցված 2 պատճառ կա՝ առաջինն իշխանության դիրքերի թուլացումն է, երկրորդը՝ առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունները։
«Երբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը եկավ իշխանության, ի սկզբանե լրատվական դաշտի հետ փոխգործակցելու խնդիր ուներ այն առումով, որ ընդդիմությունը գերիշխում էր լրատվական դաշտում։ Փաստացի, այդ տրամաբանությունը հիմա էլ կա, թեպետ իշխանամետ ԶԼՄ-ներ առաջացան։ Կարծում եմ՝ այս օրինագիծը դաշտն ինչ-որ ձևով կառավարելու փորձերի շարունակությունն է։ 2018, 2019 թվականներին, երբ իշխանությունն ուժեղ էր, անտեսում էր լրատվական դաշտի այդ անբարենսպաստ ուժերի հարաբերակցությունը, բայց հիմա, երբ դիրքերը գնալով թուլացել են, բնական է, որ խնդրի լուծման համար դիմում են ինչ-որ իրավական, ադմինիստրատիվ լծակների»,- նշել է քաղաքագետը։
Հարությունովը չի բացառել, որ իշխանության քայլերը պայմանավորված լինեն ընտրություններին նախապատրաստվելու հետ՝ դրանցից առաջ լրատվական դաշտն ինչ-որ ձևով վերահսկելու ու կառավարելու համար։
«Ընդհանուր առմամբ՝ նոր գործիքակազմերն այդքան էլ էֆեկտիվ չեն լինի վերահսկողության տեսանկյունից, քանի որ ԶԼՄ-ների թիվը Հայաստանում բավականին շատ է, բայց, այդուհանդերձ, որպես ճնշման լծակ, առանձին դեպքերում կաշխատեն։ Օրինագծի կիրառումը կարող է ընդդիմադիր գրառումների ու հրապարակումների դեմ ինչ-որ քայլեր ձեռնարկելու միջոց լինել»,- հավելել է նա։
Վերջինիս խոսքով՝ այլ հարց է ԶԼՄ-ների ու օգտատերերի պատասխանատվությունը, որովհետև հաճախ չստուգված, կեղծ տեղեկություններ են տարածվում։
«Իհարկե, ցանկալի կլիներ, որ կիրառվող կարգավորումները նպաստեին տեղեկատվական ու լրատվական դաշտի առողջացմանը, քանի որ իրականության մեջ բոլոր կողմերն էլ քաղաքական պայքար են վարում, ու քաղաքացիների համար օբյեկտիվ տեղեկություն ստանալը դժվար է։ Այդուհանդերձ, կասկածում եմ, որ օրինագիծը կծառայի դաշտի առողջացմանը»,- նկատել է քաղաքագետը։
Մայիսին Արդարադատության նախարարությունը քննարկման էր ներկայացրել նախագիծ, որով նախատեսում են ԶԼՄ-ներում կամ սոցիալական հարթակներում վիրավորանք կամ զրպարտություն համարվող տեղեկատվության հեռացման գործիքակազմ ներդնել։
Ապրիլի 29-ին ՀՀ արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանը հայտնել էր, որ քննարկում են ատելության խոսքի դրսևորումների հետ կապված վարչական պատասխանատվություն սահմանելու հնարավորությունը։
Աննա Բադալյան
