Անցնող տարվա դեկտեմբերի սկզբին Հայաստանի կառավարության կողմից արցախյան հարցի կարգավորման վերաբերյալ փաստաթղթերի փաթեթի հրապարակումն անմիջապես բևեռացված գնահատականների էր արժանացել իշխանությունների ու ընդդիմության կողմից։
Իշխանությունների կարծիքով՝ 2020 թվականի պատերազմից առաջ գոյություն ունեցած բոլոր տարբերակներն անբարենպաստ էին հայկական կողմի համար և ենթադրում էին Արցախի կորուստ այս կամ այն կերպ։ Այս փաստարկում իշխանությունների թաքնված մոտիվացիան ակնհայտ է, և ներկայացնում է իրենց կառավարման արդյունքն արդարացնելու փորձ։ Ի վերջո, եթե բոլոր տարբերակներն անբարենպաստ էին, ապա էական այլընտրանքներ չկային. Արցախը դատապարտված էր՝ անկախ իշխանությունների գործողություններից։
Ընդհակառակը, ընդդիմության փաստարկն ընդգծում է կարգավորման տարբերակների և 2020-2023 թվականներին տեղի ունեցած աղետի միջև առկա տարբերությունը՝ պնդելով, որ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կա՛մ դիտավորյալ, կա՛մ անգործունակության պատճառով խափանել է հայկական կողմին ձեռնտու կարգավորման տարբերակը կամ տարբերակները։
Մինչդեռ այսօր հնչող գնահատականների հետ կապված հիմնական խնդիրն այդ տարիների իրադարձությունների ընկալումն է այն գիտելիքների և հասկացողության տեսանկյունից, որը հայ հասարակությանը հասանելի է դարձել միայն հիմա՝ հինգ տարվա ռազմական պարտություններից, տեղահանություններից, մարդկային և տարածքային կորուստներից հետո։ Այս առումով՝ հրապարակված փաստաթղթերի փաթեթը, չնայած թերի լինելուն և փաստաթղթերի ընտրության վերաբերյալ արդարացված քննադատություններին, որոշ չափով հիշեցնում է այն խնդիրները, որոնք որոշ տարբերություններով գոյություն ունեին և՛ Հայաստանում, և՛ Ադրբեջանում, և ինչ-որ առումով երկար տարիներ խոչընդոտել են կարգավորման հասնելուն։
Հայաստանի դեպքում կա երկու հիմնական խնդիր, և դրանք որոշ նրբերանգներով կապված են երկրի բոլոր իշխանությունների օրոք տիրող իրավիճակի հետ։ Առաջինը կապված է Ադրբեջանի հնարավոր գործողությունների նկատմամբ անվստահության հետ, եթե կարգավորումը մտնի ուժի մեջ։ Այժմ հայտնի է, որ 2000-ականների վերջից ի վեր կարգավորման հիմնական տարբերակները նախատեսում էին հայկական կողմի հրաժարումը (տարբեր կոմբինացիաներով) Լեռնային Ղարաբաղի շրջակա շրջաններից՝ իրավիճակի սառեցմամբ և կարգավորման հետագա փուլերում Արցախի վերջնական կարգավիճակի որոշմամբ։
Այս առաջարկը, գրեթե յուրաքանչյուր փուլում, մտահոգություններ էր առաջացնում Երևանում Բաքվի ապագա գործողությունների և յոթ շրջանի նկատմամբ (լրիվ կամ մասնակի) վերահսկողություն ձեռք բերելուց հետո կարգավորման հնարավոր մերժման վերաբերյալ։ Արդյունքում՝ շփման գծի կոնֆիգուրացիան կփոխվեր ի վնաս հայկական կողմի, և Ադրբեջանը, որը 2000-ականների վերջից ի վեր սպառազինությունների մրցավազքում կայունորեն առաջ էր անցնում Հայաստանից, կարող էր օգտվել դրանից։ Որոշ չափով 2020-2023 թվականների իրադարձություններն անուղղակիորեն հաստատեցին այս մտահոգությունների հիմնավորվածությունը։
Երկրորդ և հիմնական խնդիրը ներքին քաղաքականության և արցախյան հարցի միջև սերտ փոխկապակցվածությունն էր։ 1991 թվականից ի վեր Հայաստանի իշխանությունները հազվադեպ են երկար ժամանակ վայելել կայուն և լայն աջակցության բազա, ինչը, ընդհանուր առմամբ, պայմանավորված էր էլիտաների շահերից բխող նրանց սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությամբ։
Արդյունքում՝ նախագահական բոլոր վարչակազմերը տարբեր փուլերում ստիպված էին փոխհատուցել այս քաղաքականությունն ազգայնական քարոզչությամբ և արցախյան հարցի նկատմամբ կոշտ դիրքորոշմամբ։ Իր նախագահության վերջում բացառություն էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, սակայն լայն աջակցության բացակայության պատճառով նա արագորեն քաղաքականապես մեկուսացվեց և զրկվեց իշխանությունից՝ այդպիսով հաստատելով այս միտումը: Այս սխեման Հայաստանի իշխանությունների համար անեծք դարձավ՝ արցախյան հարցի կարգավորման քաղաքականության մեջ:
Սերժ Սարգսյանի օրոք իրավիճակը դարձավ կրիտիկական: Ինչպես նշվեց վերևում, Ադրբեջանն արագորեն փոխում էր ուժերի հավասարակշռությունն իր օգտին, և 2016 թվականի ապրիլին «հետախուզական մարտական գործողություններից» հետո հասկացավ, որ կարող է ռազմական ճանապարհով հասնել իր նպատակներին: Միևնույն ժամանակ՝ լայն ժողովրդականություն չվայելող Սարգսյանն ներքաղաքական առումով կարգավորման հարցում մանևրելու տեղ չուներ, քանի որ նույնիսկ աննշան զիջումները Հայաստանի իշխանություններին սպառնում էին ներքաղաքական ճգնաժամով և իշխանության կորստով:
Փաշինյանն ամբողջությամբ ժառանգեց այս իրավիճակը, բայց այն լուծելու փորձի փոխարեն խորացրեց ճգնաժամը և վատթարացրեց իրավիճակը: Գործող իշխանություններին հաճախ մեղադրում են 2018 թվականին իրենց զանգվածային բարձր աջակցության հետ կապված հնարավորությունների պատուհանը չօգտագործելու մեջ՝ Արցախի հարցում անհրաժեշտ զիջումներ անելու համար: Սակայն այս հնարավորությունների պատուհանը կարճատև էր, և դրանում մեղավոր է կառավարության քաղաքականությունը, բայց այս անգամ սոցիալ-տնտեսական ոլորտում:
Չունենալով Հայաստանում համակարգային խնդիրները լուծելու որևէ ծրագիր՝ Փաշինյանն սկսեց արագորեն կորցնել իր աջակցությունը դեռևս 2019 թվականին։ Իրավիճակն է՛լ ավելի սրվեց Covid-19 համաճարակի և կառավարության կողմից 2020 թվականին ձեռնարկված միջոցառումների պատճառով Հայաստանում սոցիալական վիճակի կտրուկ վատթարացմամբ։ Այս պայմաններում Փաշինյանը գնաց ստուգված ուղով և, ինչպես իր նախորդները, դիմեց ազգայնական հռետորաբանությանը և իր դիրքորոշման կոշտացմանն Արցախի հարցում, որին նպաստեց նաև ընդդիմության տեղեկատվական արշավը, որով իշխանություններին մեղադրում էին տարածքների հանձնման մոտալուտ գործընթացի մեջ։
Այս ամենի հետ մեկտեղ, Երևանի դիրքորոշման կոշտացումը 2019 թվականին և, հատկապես, 2020 թվականին կաթվածահար արեց բանակցային գործընթացը և, ըստ էության, հրահրեց 44-օրյա պատերազմը՝ նշանավորելով հայկական պետականության ներկայիս ճգնաժամի սկիզբը։
Այժմ այս բոլոր գործոնները մեծ մասամբ մոռացվել են, և հայ հասարակության ու քաղաքական էլիտայի մի մասի մոտ մնացել է միայն բանակցային գործընթացում բաց թողնված հնարավորությունների ըմբռնումը։ Անցյալի փորձից դասեր չեն քաղվել, և այս իրավիճակին հանգեցրած համակարգային գործոնները ոչ մի տեղ չեն չքացել։ Եվ այժմ Բաքվի հետ խաղաղության գործընթացը մնում է կառավարության և ընդդիմության կողմից ներքաղաքական շահարկումների տարր։ Կողմերի միջև փոխադարձ կասկածները շարունակվում են (հաճախ արդարացիորեն), իսկ կառավարությունն ավելի է թուլացել իր սոցիալական քաղաքականության և սոցիալական բազայի նեղացման պատճառով։ Այս պայմաններում ղարաբաղյան կարգավորման վերաբերյալ փաստաթղթերի հրապարակումը և, ընդհանուր առմամբ, այս օրակարգի քննարկումը մնում է պարզապես ներքաղաքական պայքարի ևս մեկ քայլ։
Դավիթ Հարությունով
