Սպիտակ տանը ուրբաթ օրը կայացած բանակցություններից հետո Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր, որը նախատեսում է ստեղծել TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) տրանսպորտային երթուղի։ Հայաստանի իշխանությունները հայտարարում են դիվանագիտական մեծ հաջողության մասին, սակայն ընդդիմությունն ու փորձագիտական հանրությունը նախազգուշացնում են, որ ԱՄՆ-ի նախագիծը կրկնում է այն միջանցքի տրամաբանությունը, որն առաջ էր տանում Ադրբեջանը 44-օրյա պատերազմից հետո։
Երթուղին պետք է Հայաստանի հարավով կապի Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ։ Թրամփը նշել է, որ Հայաստանը ստեղծում է «բացառիկ գործընկերություն» Միացյալ Նահանգների հետ՝ այս միջանցքը զարգացնելու համար, որը տրամադրվում է 99 տարով։
Armenia Today-ի նկարահանող խումբն այցելել է Մեղրի և Կապան քաղաքներ՝ հասկանալու համար, թե մարդիկ ի՞նչ են մտածում Հայաստանի իշխանությունների որոշման մասին, հավատո՞ւմ են արդյոք Ադրբեջանի հետ խաղաղության հաստատման հնարավորությանը և պատրաստվո՞ւմ են օգտվել «ապաշրջափակված» ճանապարհներից։
«Ես ընդհանրապես լավատեսորեն չեմ նայում, երբ հետագայում խնդիր լինի փակել, այլ պատերազմի առիթ է տալու», - ասել է քաղաքացիներից մեկը:
«Լավ ծրագիր չէ, որովհետև հետո չես կարող ասել՝ ինչ կլինի, եթե ճանապարհը 100 տարով տալիս ես, միգուցե առևտրի առումով էժանացումներ լինեն, բայց դա լավ բանի չի բերելու մեզ», - նշել է մեկ այլ սյունեցի:
Հարցման մասնակիցներից ոմանք էլ այս ստորագրությունները, համաձայնությունները կեղծ էին որակում՝ նշելով, որ թույլի ոչ ոք հաշվի չի նստում:
Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ Մեղրիով կապող արտատարածքային միջանցքի բացման հարցն առաջին անգամ քննարկվել է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ԱՄՆ-ում 24 տարի առաջ՝ (Քի Ուեսթի բանակցություններին)։ Այդ ժամանակ Հայաստանը ներկայացնում էր նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, Ադրբեջանը՝ նախագահ Հեյդար Ալիևը, իսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները՝ Միացյալ Նահանգները, Ռուսաստանը և Ֆրանսիան, բանակցություններում հանդես էին գալիս որպես միջնորդներ, ինչը գործընթացին հաղորդում էր միջազգային լեգիտիմություն և հավասարակշռություն։
Այդ ժամանակ քննարկվել է տարածքային փոխզիջման տարբերակը․ Հայաստանը պահպանում էր Բերձորի (Լաչին) միջանցքի և Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ վերահսկողությունը, իսկ Ադրբեջանը մուտք էր ստանում Մեղրիով անցնող ճանապարհին՝ (Իրանի հետ սահմանակից հատվածում)Նախիջևանի հետ կապվելու համար։ Միաժամանակ, քննարկել էին ճանապարհը բացելու տարբեր ձևաչափեր՝ սկսած էքստրատերիտորիալությունից մինչև միջազգային կամ համատեղ կառավարում։ Կողմերը չեն կարողացել համաձայնության գալ, քանի որ Ադրբեջանը չի հրաժարվել Լաչինի միջանցքի և Արցախի նկատմամբ տարածքային պահանջներից՝ Մեղրիի ճանապարհի դիմաց։
Փորձագետների կարծիքները երթուղու հարցում բաժանվում են. Հրանտ Միքայելյանի գնահատմամբ, օրինակ, այսպես կոչված՝ «Թրամփի միջանցք» ստեղծելու պայմանավորվածությունը կդառնա Ադրբեջանի կողմից երկար տարիներ առաջ մղվող «Զանգեզուրի միջանցքի» գաղափարի իրագործումը։ Այդ երթուղին, Միքայելյանի բնորոշմամբ, լուրջ ռիսկեր է պարունակում Հայաստանի համար: Դա, ըստ նրա, Հանրապետության նկատմամբ լինելու է արտատարածքային (այսինքն՝ անցնելով Հայաստանի սուվերեն տարածքով, այն ոչ մի կերպ չի վերահսկվելու Հայաստանի կողմից), հսկելու են ամերիկյան մասնավոր ռազմական ընկերության զինված աշխատակիցները։
Նրա խոսքով՝ Ռուսաստանը կորցրել է մոդերատորի դերը տարածաշրջանում, իսկ բանակցային գործընթացն ամբողջությամբ անցել է ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ։ Փորձագետի կարծիքով՝ նախագիծն ուղղված է Իրանի, Ռուսաստանի և հենց Հայաստանի դեմ։ Միջանցքը կապահովի ադրբեջանական և թուրքական բեռների անարգել փոխադրումը, և հետախուզական գործունեության հարթակ կդառնա Իրանի հյուսիսային հատվածների համար, համոզված է Միքայելյանը։
ՀՀ ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը, նախաձեռնությունները խորը մտահոգություններ են հայտնում ու դատապարտում Վաշինգտոնում ստորագրված եռակողմ հռչակագիրը: Բոլոր ընդդիմադիր գործիչները միասնական են այն հարցում, որ առանց բանտարկյալների պարտադիր ազատ արձակման, զորքերի դուրսբերման, փախստականների վերադարձի իրավունքի ապահովման և միջազգային անվտանգության երաշխիքների տրամադրման խաղաղության համաձայնագիրը չի հանգեցնի խաղաղության, այլ միայն կմեծացնի նոր պատերազմների և հայկական պետության հետագա թուլացման սպառնալիքը։
Փորձագետ Դավիթ Հարությունովն էլ նշում է՝ համաձայնելով ԱՄՆ-ի մասնակցությանը Սյունիքով երթուղու ստեղծմանը՝ հայկական կողմն առնվազն այս փուլում փորձում է խուսափել Սյունիքի շուրջ իրադարձությունների զարգացման առավել անբարենպաստ և անդառնալի՝ ուժային տարբերակից և որոշակի դադար ստանալ Ադրբեջանի կողմից ռազմական ճնշման տեսանկյունից:
Քաղաքագետի համոզմամբ՝ Հայաստանի ղեկավարությունը խաղադրույք է կատարում այն բանի վրա, որ ամերիկյան բիզնեսի ակտիվ ներգրավումը նախագծում արդեն ինքնին կդառնա անվտանգության գործոն: Հարությունովը հայտարարում է նաև, որ Վաշինգտոնում ստորագրված հռչակագիրը բազմաթիվ թերություններ ունի: Մասնավորապես, հայկական կողմը փաստացի առնվազն թուլացնում է վերահսկողությունը Սյունիքի մարզի առանցքային հատվածի նկատմամբ: Քաղաքագետը շեշտում է, որ զուգահեռաբար Հայաստանն իր տարածքը վերածում է ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Իրանի միջև հակամարտության կետի, ինչն ապագայում կործանարար հետևանքներով է հղի:
Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանն այս շաբաթ երկօրյա աշխատանքային այցով ժամանել է Հայաստան։ Փաշինյանի հետ քննարկել են ապաշրջափակման գործընթացին վերաբերող հարցեր, իսկ հանդիպմանը հաջորդած մամուլի ասուլիսում նա հայտարարել է, որ Թեհրանը գտնում է՝ տարածաշրջանում պետք է կառավարումը լինի կովկասյան:
«Խնդիրների արտապատվիրակումը տարածաշրջանից դուրս տերություններին իրավիճակը տարածաշրջանում ավելի է բարդացնում», - ասել է նա:
Փաշինյանն իր հերթին վերահաստատել է, որ Հայաստանի և Իրանի համար երկու պետությունների միջև միջազգային սահմանների անխախտելիությունն ու անխափան հաղորդակցությունն ունի կենսական նշանակություն:
Իր ուղերձում Փաշինյանը մեկնաբանել է TRIPP-ի համաձայնությունը, որի մասին ոչ մի մանրամասն հատնի չէ։
Փորձագետները նշում եմ, որ իրենք էլ չգիտեն, թե հատկապես ինչ խաղաղություն է բերել նախաստորագրված համաձայնագիրը, առավել ևս այն դեպքում, երբ հաղորդակցության ուղիների վերականգնման, կառուցման հատվածներում նախ պետք է հստակեցվի, սահմանազատվի և սահմանագծվի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պետական սահմանը։ Դեռ չկա այդ սահմանը, և այդ խաղաղությունը ինչ պատկեր կունենա քարտեզի վրա, ընդհանրապես հնարավոր չէ կանխատեսել։
Մինչ Հայաստանը Սյունիքի տարածքով անցնող ճանապարհը հանձնում է ԱՄՆ-ի կառավարմանը՝ անհայտ պայմաններով, դեռևս միայն նախաստորագրված փաստաթղթերով և ոչ երաշխավոր հանդիսացող Թրամփի մասնակցությամբ, այդ նախնական ստորագրությունները ընդամենը մեկ քայլով ևս մոտեցնում են ԱՄՆ նախագահին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ ստանալու երազանքին, որը նա անթաքույց կարևորում է։ Այս նախագիծը վերջինիս համար, փորձագետներից շատերի գնահատականով, ըստ էության, կոմերցիոն նշանակության խնդիր է:
Մանրամասն՝ Armenia Today-ի տեսանյութում:
