Հայաստանի բնակչության մոտավորապես կեսը չի աջակցի որևէ գործող քաղաքական ուժի, եթե անցկացվեն խորհրդարանական ընտրություններ։ Այս մասին են վկայում Armenia Today-ի անցկացրած հարցման արդյունքները։
2025 թվականի ապրիլի վերջից մինչև մայիսի սկիզբ Armenia Today-ը դաշտային հարցում է անցկացրել Երևանում և Հայաստանի չորս մարզում՝ 368 պատասխանողի մասնակցությամբ։ Հարցման նպատակն էր պարզել, թե քաղաքացիները քաղաքական ո՞ր ուժի, կուսակցության կամ գործչի օգտին կքվեարկեին, եթե խորհրդարանական ընտրությունները կայանային առաջիկա կիրակի օրը։ Բացի այդ, Armenia Today-ի թղթակիցը հետաքրքրվել է․ ըստ հարցվածների՝ ի՞նչ հատկանիշներ պետք է ունենա քաղաքական առաջնորդը, որպեսզի արժանանա քաղաքացիների վստահությանը։
Հարցմանը, որն անցկացվել է տեսանյութային հարցազրույցների ձևաչափով, մասնակցել է Երևանի 131 և մարզերի 237 բնակիչ (ներառյալ՝ 62 գյուղաբնակ)։ Յուրաքանչյուր պատասխան տեսագրվել է, ինչը հնարավորություն է տվել ապահովել հետազոտության թափանցիկությունն ու նվազագույնի հասցնել տվյալների խեղաթյուրման կամ փոխարինման վտանգը տեղեկատվության հավաքագրման փուլում։ Հարցման վստահության միջակայքը կազմել է 85%, իսկ շեղման սահմանը՝ ±3,75%։ Հարկ է շեշտել, որ որոշ ընդդիմադիր տրամադրվածություն ունեցող քաղաքացիներ, ենթադրաբար, պարզապես խուսափել են տեսախցիկի առջև արտահայտել իրենց համոզմունքները։
Իշխանությունների վարկանիշի նվազում և ընդդիմության թույլ աջակցություն
Հարցման արդյունքները ցույց են տվել, որ 368 մասնակցից 27,7%-ը (102 քաղաքացի) իր ձայնը կտար իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությանը՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ։ Հարցվածների 45,1%-ը (166 մարդ) հայտնել է, որ այսօրվա քաղաքական դաշտում՝ գործող և նախկին քաղաքական գործիչների շարքում, չի տեսնում որևէ մեկին, ում օգտին կքվեարկեր։ 5,4%-ը (13 պատասխանող) նշել է, որ սպասում է նոր քաղաքական ուժի ձևավորմանը, որը կապ չունի նախկին կամ ներկա իշխանությունների հետ, և կկարողանա շտկել երկրի ծանր իրավիճակը։
Հարցման մասնակիցների ևս 6,5%-ը (24 մարդ) հայտնել է, որ եթե Հայաստանի նախկին վարչապետ Կարեն Կարապետյանը որոշի մասնակցել ԱԺ ընտրություններին, ապա իրենք պատրաստ են քվեարկել նրա և այն քաղաքական ուժի օգտին, որի ցուցակով նա կառաջադրվի։ Բլոգեր Վարդան Գուկասյանի (Դոգ) ղեկավարած «Դեմոկրատիա, օրենք, կարգապահություն» կուսակցությանն աջակցելու պատրաստակամություն է հայտնել հարցվածների 4,3%-ը (16 մարդ), իսկ «Հայաստան» դաշինքին՝ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորությամբ, 4,1%-ը (15 մարդ)։ «Հանրապետություն» կուսակցության ղեկավար Արամ Սարգսյանին իր ձայնը կտար 4,1%-ը (15 պատասխանող), իսկ երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությանը՝ հարցվածների 2,7%-ը (10 մարդ)։
Հարցման արդյունքներից պարզ է դառնում, որ հասարակության մեծամասնությունը ներկայումս չի աջակցում գործող քաղաքական գործիչներից որևէ մեկին։ Այս ընտրողների էլեկտորալ նախընտրությունը հեռանկարում կարող է որոշիչ ազդեցություն ունենալ ապագա ընտրությունների արդյունքների վրա։ Այս 45%-ի մեջ զգալի թիվ են կազմում նրանք, ովքեր նախկինում իրենց ձայնը տվել էին ներկայիս վարչապետի ղեկավարած կուսակցությանը։ Սակայն նրանք այսօր հիասթափված են՝ սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման մեջ նկատելի առաջընթացի բացակայության պայմաններում։
Շատերը նշել են, որ իրենք «չեն ապրում, այլ գոյատևում են», իսկ ոմանք ընդգծել են, որ «ժողովրդին հիմարի տեղ են դնում, իսկ աշխատավարձը հազիվ է բավականացնում ուտելիքի ու կոմունալ ծախսերի համար»։ Այդ պատճառով նրանք պատրաստ են քվեարկել «ում օգտին պատահի, միայն ոչ Փաշինյանի», ինչպես ձևակերպել են որոշ հարցվողներ։
Իշխանություններին աջակցող հարցվածների թվում զգալի մաս են կազմում այն քաղաքացիները, որոնք գործող իշխանություններին այլընտրանք չեն տեսնում, նկատում են կյանքի որոշակի բարելավումներ (ամենից հաճախ հիշատակվում են ճանապարհների ու մանկապարտեզների կառուցումը), ինչպես նաև նրանք, որոնք նշում են, որ կշարունակեն քվեարկել Փաշինյանի օգտին, «քանի դեռ նրան զուգահեռ նախկիններն են առաջադրվում»։
Հարցման արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ գործող իշխանությունների հասարակական աջակցությունը նվազման միտում ունի, սակայն այս պահին այն դեռևս կրիտիկական չէ, և քաղաքական ուղղվածության անխուսափելի փոփոխության ակնհայտ նշաններ դեռ չկան։
Եթե հարցվածներին բաժանենք հիմնական խմբերի, ստացվում է հետևյալ պատկերը՝ 118 մասնակից աջակցություն է հայտնել իշխանական թիմին, 96-ը հանդես են եկել գործող իշխանության դեմ, իսկ 154-ը դեռ չեն կողմնորոշվել իրենց ընտրության հարցում։ Այդուհանդերձ, «Քաղաքացիական պայմանագիր» և «Հանրապետություն» կուսակցությունների համախառն աջակցությունը գերազանցում է բոլոր մյուս քաղաքական ուժերի, այդ թվում՝ «ով էլ լինի, միայն ոչ Փաշինյանը» դիրքորոշման համատեղ արդյունքը։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ մարզերում բողոքական տրամադրություններն ու քաղաքականությունից օտարացումն էականորեն ավելի ուժեղ են, քան Երևանում։ Միևնույն ժամանակ, հենց այստեղ են մարդիկ առավել հետաքրքրված նոր քաղաքական ուժերով և ծրագրերով։ Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ առաջիկա ընտրություններում մարզերում անցկացված քվեարկությունը, հավանաբար, կորոշի հաղթողին։ Մարզերի ընտրողների պահանջներն ու տրամադրությունները հասկանալը, ինչպես նաև դրանք նախընտրական ծրագրում արտացոլելը, կարող են վճռորոշ ազդեցություն ունենալ այս կամ այն ուժի հաղթանակի վրա։
Երևանում ընդդիմադիր և իշխանամետ տրամադրությունները հավասարակշիռ են, մինչդեռ մարզերում ընդդիմության նկատմամբ վստահությունն զգալիորեն ցածր է։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել նաև, որ կանանց շրջանում իշխանության աջակցությունը մի փոքր ավելի բարձր է, քան տղամարդկանց մոտ, մինչդեռ տղամարդիկ զգալիորեն ավելի շատ են աջակցում ընդդիմությանը։ Բացի այդ, կանանց շրջանում ավելի շատ են նրանք, որոնք դեռ չեն կողմնորոշվել իրենց քաղաքական ընտրության հարցում։
Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ գործող վարչապետի հաղթանակի որևէ երաշխիք չկա՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ ընտրողների զգալի հատվածը շարունակում է այլընտրանք փնտրել։
Խոսուն օրինակ են մարտի վերջին Գյումրիի ավագանու ընտրությունները, երբ ընդդիմադիր թեկնածուն, չնայած հարցումների մեծամասնության ոչ դրական կանխատեսումներին, հաղթանակ տարավ՝ հակառակ բոլոր սպասելիքների։
Ընդդիմադիր դաշտում աջակցության առումով առաջատար է նախկին վարչապետ Կարեն Կարապետյանը, որը բավականին բարձր արդյունքներ է ցուցաբերել ինչպես Երևանում, այնպես էլ մարզերում։ Հաշվի առնելով, որ Կարապետյանը վերջին յոթ տարիներին հեռու էր քաղաքականությունից, նման աջակցությունը վկայում է նրա հսկայական պոտենցիալի մասին՝ որպես հնարավոր քաղաքական նոր գործիչ։
Փաստացի՝ Կարապետյանի կողմնակիցների մեծամասնությունն այժմ, ամենայն հավանականությամբ, ընտրություններին կաջակցի կա՛մ «Հայաստան» դաշինքին, կա՛մ Հանրապետական կուսակցությանը («Պատիվ ունեմ» խմբակցություն), կա՛մ ձեռնպահ կմնա քվեարկությանը մասնակցելուց։
Նոր կուսակցությունների պահանջարկ և փոփոխությունների հանդեպ թույլ հավատ
Հետազոտության արդյունքները վկայում են նաև, որ հասարակության մեջ առկա է նոր կուսակցությունների պահանջարկ։ Շատ ընտրողներ պարզապես չեն տեսնում համապատասխան քաղաքական ուժեր դաշտում և ակնկալում են, որ դրանք ի հայտ կգան:
Սակայն հարցվածների մեծ մասը նշել է, որ քիչ է հավատում, թե կարող են ի հայտ գալ նոր քաղաքական ուժեր, որոնք կապ չունեն նախկին կամ ներկա իշխանությունների հետ։ «Դա գրեթե անհնար է», «որտեղի՞ց պետք է հայտնվեն», «նոր ուժերը հին ուժերի շարունակությունն են լինելու»՝ գերակշռում են այսպիսի տեսակետները։ Մյուսներն արդեն իրենց համար այլընտրանք են գտել, օրինակ՝ ԴՕԿ-ը, Գուրգեն Սիմոնյանի Հայաստանի Մերիտոկրատական կուսակցությունը։ Երկուսն էլ արևմտամետ ուղղվածություն ունեն, սակայն ի տարբերություն այլ արևմտամետ ուժերի՝ (ինչպիսիք են Տիգրան Խզմալյանի «Հայաստանի եվրոպական կուսակցությունը» կամ «Շիրինյան-Բաբաջանյան ժողովրդավարների դաշինքը») իրենց քաղաքական ծրագիրը չեն կառուցում բացառապես հակառուսական հռետորաբանության վրա։
Ինչպիսի՞ որակական հատկանիշներ պետք է ունենա Հայաստանի ղեկավարը
Հարցվածները նաև նկարագրել են ղեկավարի կերպարը, ում օգտին կքվեարկեին, և ով, իրենց կարծիքով, պետք է առաջնորդի Հայաստանը և դուրս բերի երկիրը դժվարին իրավիճակից։
Հարցման մասնակիցների կարծիքով՝ առաջնորդը, ում օգտին իրենք կքվեարկեին, նախևառաջ պետք է ունենա ճկուն միտք, լինի կրթված և գրագետ (այդ թվում՝ կարողանա հստակ և բովանդակային խոսել հայերեն), առաջնորդվի Հայաստանի քաղաքական շահերով և չցուցաբերի ակնհայտ «ֆանատիզմ» որևէ ուժային կենտրոնի նկատմամբ։ Սա է, ըստ նրանց, երկրի ղեկավարի հայրենասիրության կարևոր նշանը։
Բացի այդ, հարցվածները կարևորել են այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են ուժը, համեստությունը և ազնվությունը, ինչպես նաև փորձը (կամ նույնիսկ մասնագիտացումը) կոնկրետ գործնական ոլորտներում։ Եթե Երևանում առավել հաճախ շեշտվել են միտքը, հայրենասիրությունը, ուժը, համեստությունը, գրագիտությունն ու փորձը, ապա մարզերում առավել ընդգծված է «ժողովրդական թեկնածուի» պահանջը՝ ժողովրդից դուրս եկած, արտաքնապես հասարակ մարդու նմանվող և բնակչության շահերը ներկայացնող։
Ստացված պատասխաններից դատելով՝ Փաշինյանը մեծապես համապատասխանում է այս պահանջներին. հարցվածների մեծ մասը, որոնք նման ղեկավարի են փնտրում, աջակցում են նրա թեկնածությունը։
Իշխանություններին աջակցության և ընդդիմության նկատմամբ թույլ վստահության հնարավոր պատճառները
Հարցման պատասխանները թույլ են տալիս նաև առանձնացնել իշխանություններին աջակցության և ընդդիմության նկատմամբ թույլ վստահության հնարավոր պատճառները։
Ընդդիմության շրջանակում կան բարձր հակառեյտինգ ունեցող գործիչներ, այդ թվում՝ նախկին իշխանությունների ներկայացուցիչներ և քաղաքականության մեջ արդեն ավելի քան 30 տարի գործող քաղաքական գործիչներ։ Այդպիսիք են, օրինակ, Հայաստանի ԱԱԾ նախկին ղեկավար Արթուր Վանեցյանը և «Հայաստան» դաշինքի պատգամավոր Իշխան Սաղաթելյանը։
2. Ընդդիմադիր դաշտի վերականգնման ցածր տեմպերը և իշխանությունների հաջողված քարոզչությունը, որն օպերատիվ և արդյունավետ կերպով վարկաբեկում է նոր հնարավոր առաջնորդներին, ընդդիմության թույլ դիրքերը բացատրող հիմնական պատճառներից են։ Ի տարբերություն ընդդիմության՝ իշխանությունները կիրառում են նաև այնպիսի գործիքներ, ինչպիսին է նախնական քվեարկությունը (փրայմերիներ), ինչը թույլ է տալիս ավելի ճկուն աշխատել այլընտրանքների հետ։ Շատ ընդդիմադիր առաջնորդներ, որոնք ունեն ժողովրդականության մեծ պոտենցիալ, ինչպես օրինակ՝ Կարեն Կարապետյանը, արդեն հեռացել են քաղաքականությունից։
3. Իշխանություններն արդյունավետ քարոզչություն ու մեդիաարշավ են իրականացնում՝ ակտիվորեն օգտագործելով ինչպես պաշտոնական ալիքները, այնպես էլ սոցիալական ցանցերը: Իշխանությունները դիվերսիֆիկացված մեսիջ են հասցնում՝ ուղղված սոցիալական տարբեր խմբերին։ Ընդ որում՝ իշխանամետ կոնտենտի քանակը մեդիայում և սոցցանցերում զգալիորեն գերազանցում է ընդդիմադիրի քանակը (ամենամեծ տելեգրամյան ալիքը, տարբեր սոցիալական հարթակներում տասնյակ խմբեր, YouTube ալիքներ և հրապարակումները մեկնաբանող օգտատերեր)։
Քաղաքացիները մասամբ մերժում են ընդդիմադիր օրակարգը նաև այն պատճառով, որ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների և նրանց հավատարիմ լրատվամիջոցների հայտարարություններում հաճախ գերակշռում է իշխանությունների նկատմամբ հուզական գնահատականն ու քննադատությունը, այլ ոչ թե իշխանությունների չլուծած սուր սոցիալական խնդիրների վերաբերյալ առաջարկները։ Այս հանգամանքը նույնպես նվազեցնում է վստահությունն ընդդիմության նկատմամբ։
4. Փաշինյանը՝ «մերոնցական»․ որոշ ընտրողներ իրենց աջակցությունը Փաշինյանին հիմնավորում են նրա մարզային ծագումով՝ համարելով նրան որոշ չափով «սեփական» թեկնածու: Հարցման մասնակիցներից մեկը նշել է, որ կքվեարկի Փաշինյանի օգտին՝ հաշվի առնելով իր կերպարը և այն, որ Փաշինյանն «իր մակարդակի մարդ է»։
Անուշ Մովսիսյան, Դավիթ Հարությունով
Armenia Today կայքում հրապարակված հոդվածների հեղինակների կարծիքները կարող են չհամընկնել խմբագրակազմի դիրքորոշման հետ։
