Նախորդ տարի հայկական կինոն նշել է իր հարյուրամյակը։ 2024 թվականը ևս նշանակալից է դարձել հայկական կինոյի համար։ Երկրում անցկացվել են թեմատիկ փառատոներ, որտեղ հայ կինոգործիչների աշխատանքները բարձր են գնահատվել միջազգային ժյուրիի կողմից, և հեռուստադիտողներին են ներկայացվել բազմաթիվ նոր ֆիլմերի պրեմիերաներ։ Armenia Today-ը հավաքել է Հայաստանի և հայկական սփյուռքի հետ կապված հիմնական իրադարձությունները:
2024թ․ կինոպրեմիերաները
Այս տարի հեռուստադիտողները կարողացել են տեսնել մի քանի նոր հայկական ֆիլմ, որոնք նկարահանվել են ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ արտերկրում։
«Մեդալի հակառակ կողմը»
Աննա Մաքսիմի սպորտային դրաման, ով նաև մարմնավորել է գլխավոր դերը, պատմում է ծանրամարտի աշխարհի չեմպիոն, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն Նազիկ Ավդալյանի կյանքի և կարիերայի մասին։ Ֆիլմը նվիրված է նրա դժվարին ճանապարհին. ավտովթարից ստացած ծանր վնասվածքից հետո Նազիկը 7 տարով ստիպված էր լքել պրոֆեսիոնալ սպորտը։ Չնայած շատերի կասկածներին ու տանջալից ցավին՝ նա կարողացել է վերադառնալ՝ նվաճելով Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոնի կոչումը։ Ավդալյանի պատմությունը մարդկային ոգու ուժի և վճռականության ոգեշնչող օրինակ է, որը հնարավոր է դարձնում նույնիսկ այն, ինչ թվում էր անհասանելի։
Պարոն Ազնավուր
Հոկտեմբերի 23-ին էկրան է բարձրացել հայազգի ֆրանսիացի շանսոնյե Շառլ Ազնավուրի մասին պատմող «Պարոն Ազնավուր» կենսագրական ֆիլմը: Ազնավուրի մասին առաջին գեղարվեստական ֆիլմը պատմում է 1950-ականներին նրա համբավ ձեռք բերելու և բազմաթիվ արտիստների հետ նրա բարեկամության մասին, այդ թվում՝ Էդիթ Պիաֆի, որը ֆրանսահայի կարիերայի սկզբում նրան հյուրախաղերի էր տարել Ֆրանսիա և ԱՄՆ։
Ֆիլմի ռեժիսորներն են Մեհդի Իդիրը և Գրանդ Կոր Մալյադը։ Կենսագրական ֆիլմում Ազնավուրին մարմնավորել է «Բաֆտա» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների դափնեկիր Թահար Ռահիմը՝ «Մարգարեն» և «Մավրիտանացին» ֆիլմերում գլխավոր դերերի համար։ Ֆիլմը, որը նկարահանվել է Ֆրանսիայում, Հայաստանում և երգչի կյանքի այլ խորհրդանշական վայրերում, խոստանում է հանդիսատեսին ընկղմել 1950-ականների սրտում, երբ Ազնավուրն սկսել էր ստեղծել իր լեգենդար երգացանկը:
Ես աշխարհից վրեժ կլուծեմ իմ սիրով
Ռեժիսոր Զառա Ջանի «Ես աշխարհից վրեժ կլուծեմ իմ սիրով» վավերագրական ֆիլմում խոսվում է աշխարհահռչակ ռեժիսոր, սցենարիստ և արվեստագետ Սերգեյ Փարաջանովի կյանքի և գործունեության մասին։ Ֆիլմը Հայաստանի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ աշխատանքն է։ Սյուժեն սկսվում է ժամանակակից ռեժիսորի որոշմամբ, ով, բախվելով իր բնակության երկրում դրամատիկ իրադարձությունների, որոշում է լքել այն և վերադառնալ հայրենիք՝ Հայաստան՝ գտնելու օրինակ և պատասխաններ՝ շարունակելու իր կյանքը։ Ֆիլմի առանցքային տարրը Փարաջանովի տուն-թանգարանն է, որը ոգեշնչման աղբյուր է դառնում հեղինակի համար։ Այս վայրի միջոցով ռեժիսորը խորասուզվում է մաեստրոյի աշխարհում, որտեղ հանդիպում է Փարաջանովի ընկերներին ու գործընկերներին, ինչպես նաև մարդկանց, որոնց ճակատագրերը, ինչպես վարպետի ճակատագիրը, նշանավորվել են ռեպրեսիաներով և սահմանափակումներով։
Յաշան և Լեոնիդ Բրեժնևը
Ռեժիսոր Էդգար Բաղդասարյանի «Յաշան և Լեոնիդ Բրեժնևը» ֆիլմը հեռուստադիտողին տանում է մի անսովոր աշխարհ, որտեղ անցյալն ու ներկան միահյուսված են ամենատարօրինակ ձևով։ Գլխավոր հերոսը՝ թոշակառու Յաշա Մալայանը, ապրում է ԽՍՀՄ-ի իր տարբերակում՝ յուրօրինակ «ապակու միջով», որտեղ շփվում է սոցիալիստական երկրների նախկին առաջնորդների և լեգենդար հեղափոխականների հետ։ Յաշայի համար ժամանակը կանգ է առել 1976 թվականին, երբ նա ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակ էր։ Նրա առօրյան լի է Լեոնիդ Բրեժնևի հետ Խորհրդային Միությունում շրջագայություններով, որտեղ յուրաքանչյուր այցելություն ուղեկցվում է սովորական խորհրդային բանվորների և գյուղացիների կողմից պատրաստված գունեղ ներկայացումներով։ Հայկական կինոակադեմիան հայտարարել է «Յաշան և Լեոնիդ Բրեժնևը» ֆիլմի առաջադրման մասին «Օսկարի» «Լավագույն արտասահմանյան ֆիլմ» անվանակարգում։
Կար-չկար
Էմիլի Մկրտիչյանի՝ Արցախի մասին պատմող «Կար-չկար» վավերագրական ֆիլմի պրեմիերան կայացել է ԱՄՆ Միսսուրի նահանգի True/False Film Fest փառատոնում։
«Իրական ժամանակում ծավալվող պատերազմի հազվագյուտ փաստաթուղթ՝ Մկրտիչյանի տեսախցիկը հրաժարվում է հայացքը շեղել, քանի որ իրականությունը փոխվում է մեր աչքի առաջ»,- ասվում է փառատոնի ծրագրում։
Ռեժիսորը հեռուստադիտողին ներկայացնում է տարբեր մասնագիտությունների տեր արցախցի կանանց, որոնց կյանքն անդառնալիորեն փոխվել է 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո։
«Ինձ հավերժ ոգեշնչում են այս ֆիլմի չորս կանայք՝ Սոսեն, Սիրանուշը, Գայանեն և Սվետան, ինչպես նաև բոլոր ստեղծագործ գործընկերներն ու համախոհները, ովքեր օգնել են պատմել այս պատմությունը»,- գրել է Մկրտիչյանն Instagram-ում։
Տունս քաղցր ա
«Տունս քաղցր ա»-ը դարձել է նյույորքահայ բեմադրիչ Սարին Հայրապետյանի դեբյուտային գեղարվեստական ֆիլմը, որը պատմում է 11-ամյա Վրեժի մասին, ով երազում է Արցախի իր գյուղում ատամնաբույժ դառնալ։ Վրեժն ու իր ընտանիքն ստիպված են լինում հեռանալ տնից, երբ նորից սրվում է հակամարտությունը, բայց պատերազմում պարտվելուց հետո վերադառնում են ավերված հայրենիք։ Տղան բախվում է դաժան նոր իրականության հետ և պատրաստվում է ապագա մարտերին՝ փորձելով հաղթահարել իր հույսերի և տրավմաների ծանրությունը, ասվում է ֆիլմի նկարագրության մեջ։ Ֆիլմը ներկայացվել է Sheffield DocFest-ում և ցուցադրվել մի քանի փառատոնում, այդ թվում՝ Ամմանի, որտեղ արժանացել է ժյուրիի մրցանակին «Լավագույն վավերագրական ֆիլմի» համար և Fipresci մրցանակին՝ արաբական լավագույն վավերագրական ֆիլմի համար:
Sheffield DocFest-ում ֆիլմը նկարագրվել է որպես կոնֆլիկտային գոտիներում երեխաների «հզոր տարիքի պատմություն»: «Արցախում ապրել՝ նշանակում է իմանալ, որ մի օր պատերազմ է սկսվելու, և թոռս կմասնակցի այս պատերազմին»,- ֆիլմում պատմում է Վրեժի տատիկը։ Մինչ Արցախում նրա դպրոցի դասերը գնալով ռազմականացվում են, Վրեժը պայքարում է իր մանկության երազանքները պահելու համար, նրա տատիկը տեսնում է, որ իր մարգարեությունն իրականանում է»,- ասվում է նկարագրության մեջ։ Սեպտեմբերի վերջին Deadline-ը հայտնել էր Հորդանանի որոշման մասին՝ երկրի անունից 2025 թվականի «Օսկար» մրցանակաբաշխությանը վավերագրական ֆիլմ ներկայացնել Արցախի մասին։ Նոյեմբերին հրատարակությանը հայտնի էր դարձել, որ Հորդանանը, Ադրբեջանի ճնշման ներքո, հետ էր կանչել «Օսկար»-ին առաջադրված Արցախի մասին ֆիլմը։
Միասին
Ատլանտայի գործարար համայնքը նկարահանել է «Միասին» վավերագրական ֆիլմը ձեռնարկատեր և բարերար Ռուբեն Վարդանյանի մասին, ով ապօրինաբար կալանավորված է ադրբեջանական բանտում։ Ֆիլմը պատմում է ձեռնարկատիրոջ կյանքի և աշխատանքի մասին՝ ընդգծելով նրա դերը որպես բիզնես համայնքների ստեղծողի, ում գաղափարներն ու նախագծերը վերափոխել են ոչ միայն Ռուսաստանի բիզնես միջավայրը, այլև ամբողջ հասարակության։ Ֆիլմի հեղինակ, Ատլանտայի բիզնես ակումբի հիմնադիր Միխայիլ Վորոնինն ընդգծել է ձեռնարկատիրոջ տաղանդը՝ ապագան տեսնել 20 տարի առաջ։ «Երբ ես առաջին անգամ շփվեցի նրա հետ, մտածեցի՝ գիտե՞մ, թե վաղն ինչ կլինի: Ես իմ ապագան պլանավորում եմ մեկ ամսով, մեկ տարով, բայց Ռուբենն իրոք այսպես է ապրում՝ նա դա տեսնում է։ Սա նրա հսկայական դիտարկման, խելքի և բանականության մի տեսակ խառնուրդ է: Վարդանյանը կարդում է անսահման թվով գրքեր, միշտ պատմական օրինակներ ունի տարբեր ոլորտներից։ Ապագա մտնելու նրա կարողությունը կայունություն և հանգստություն է ստեղծում ներկայում»,- նշել է նա։
Կինոփառատոններ
«Ոսկե ծիրան» XXI կինոփառատոնը Երևանում
Հուլիսին Երևանում տեղի էր ունեցել «Ոսկե ծիրան» XXI միջազգային կինոփառատոնը՝ Հայաստանի գլխավոր ամենամյա կինոմիջոցառումը, որտեղ ցուցադրվել էին փառատոնի հիթեր և հայկական նոր ֆիլմեր: Ծրագիրը ներառում էր ավելի քան 30 գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմ, չորս ծրագիր՝ ներառյալ միջազգային և տարածաշրջանային, ինչպես նաև կարճամետրաժ ֆիլմերի մի քանի հավաքածուներ և հետահայաց ցուցադրություններ:
Թատրոնի և կինոյի դերասան Քևին Սփեյսին դարձել էր «Ոսկե ծիրան» 21-րդ միջազգային կինոփառատոնի պատվավոր հյուրը։ Հոլիվուդյան դերասանի ստեղծագործության երկրպագուները նրա հետ քննարկել էին նրա մասնակցությամբ ֆիլմերը։ Սփեյսին խոսել էր թատրոնում և կինոյում աշխատելու իր փորձի մասին, որից հետո երկրպագուները դերասանին նվիրել էին հայկական ապրանքանիշի արծաթե մատանի՝ Կիլիկյան պետության խորհրդանիշով։
Կինոփառատոնի շրջանակում տեղի էր ունեցել նաև «Հայկական կինո. 1924-2023» երկլեզու կատալոգի շնորհանդեսը՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով։ Կատալոգում դրա հեղինակները փորձել էին վերստեղծել հայկական կինոյի զարգացման 100-ամյա պատմությունը և խոսել Հայաստանում կամ այլ երկրների հետ համատեղ արտադրության գեղարվեստական, վավերագրական և անիմացիոն ֆիլմերի մասին։
Կարճամետրաժ ֆիլմերի VII փառատոն Երևանում և Տավուշում
Հուլիսի 29-ից օգոստոսի 2-ը Երևանում անցկացվել էր կարճամետրաժ ֆիլմերի VII միջազգային փառատոնը։ Այս տարի կինոթատրոնը մայրաքաղաքից տեղափոխվել էր Տավուշի մարզ։ Կինոփառատոնին մասնակցելու համար ստացվել էր ավելի քան 700 հայտ 85 երկրից՝ Չինաստանից մինչև Բրազիլիա և Եվրոպա։ Մրցութային ծրագրում ընդգրկված էր 46 ֆիլմ 3 անվանակարգերում՝ «Միջազգային ծրագիր»՝ կարճամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմեր, «Ազգային ծրագիր»՝ կարճամետրաժ գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմեր և «Ուսանողական ծրագիր»՝ կարճամետրաժ գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմեր ուսանողների համար։ Հինգ օրվա ընթացքում հանդիսատեսը հնարավորություն էր ունեցել դիտելու կարճամետրաժ ֆիլմեր, որոնք արժանացել էին միջազգային հեղինակավոր կինոփառատոների մրցանակների։
«Ծիրանի ծառ» վավերագրական ֆիլմերի փառատոն Դեբեդում
Օգոստոսի 24-31-ը Լոռու մարզի Դեբեդ գյուղում անցկացվել էր «Ծիրանի ծառ» վավերագրական ֆիլմերի 10-րդ հոբելյանական փառատոնը։ Աշխարհի տարբեր ծայրերից ժամանած կինոյի ներկայացուցիչները Դեբեդում մեկ շաբաթ էին անցկացրել՝ ծանոթանալով գյուղական կյանքին ու մշակույթին։ «Դեբատուն» հյուրատան այգում փառատոնը ցուցադրել էր շուրջ 20 երկրի 40 ֆիլմ։ Այս տարվա ժյուրիի կազմում ընդգրկված էին կինոռեժիսորներ Ժակ Քեբադյանը՝ Ֆրանսիայից և Մեհդի Բաղերին՝ Իրանից, ինչպես նաև կինոգետ Սոնա Կարապողոսյանը՝ Հայաստանից։ Կարճամետրաժ և լիամետրաժ ֆիլմերի մրցութային ծրագրերում ներկայացվել էր 19 ֆիլմ, որոնցից մի քանիսն արդեն ցուցադրվել էին աշխարհի հեղինակավոր կինոփառատոներում՝ Բեռլինում, Վենետիկում, Ռոտերդամում, Ամստերդամում և այլ քաղաքներում, իսկ որոշների պրեմիերան կայացել էր «Ծիրանի ծառ» փառատոնի շրջանակներում։
Հայկական ֆիլմերի փառատոն Գլենդելում
Սեպտեմբերի 4-8-ն Ամերիկայի Գլենդել քաղաքում տեղի էր ունեցել հայկական ֆիլմերի երկրորդ փառատոնը, որին ԱՄՆ-ում առաջին անգամ ցուցադրվել էր կանադահայ ռեժիսոր Ատոմ Էգոյանի «Յոթ շղարշ» ֆիլմը՝ գլխավոր դերակատար, «Օսկարի» հավակնորդ Ամանդա Սեյֆրիդի մասնակցությամբ։ Կայացել էր նաև «Սահմանների միջև» ֆիլմի պրեմիերան, որը պատմում է բաքվեցի հայ ամուսինների՝ Իվան և Վիոլետա Պետրոսյանների մասին, ովքեր 1980-ականներին լքել էին քաղաքը և բախվել խտրականության՝ տեղափոխվելով Ռուսաստան և ԱՄՆ։ Փառատոնի ծրագրում ընդգրկված էին նաև կարճամետրաժ ֆիլմեր, այդ թվում՝ «Արմատ», «Անգլուխ ձիավոր», «Կորուսյալ սարեր», «2153 տարի, կեսգիշեր», «Հավկիթ» և «Նվարդն այսօր չի՞ գա Հայաստան»։ Բացի այդ, ցուցադրվել էին Արցախի մասին վավերագրական ֆիլմեր՝ Ալեքսիս Պազումյանի «Սև այգի», Էմիլի Մկրտչյանի «Կար-չկար» և Շողակաթ Վարդանյանի «1489» ֆիլմերը։ Հայկական ֆիլմերի առաջին փառատոնը Լոս Անջելեսում տեղի էր ունեցել 2023 թվականի սեպտեմբերին, որին մասնակցել էր ավելի քան 1500 մասնակից ամբողջ աշխարհից։ Այն նվիրված էր հայ կինոյի հարյուրամյակին։
«ՌեԱնիմանիա» անիմացիոն ֆիլմերի և կոմիքսների միջազգային փառատոն Երևանում
Հոկտեմբերի 20-26-ը Երևանում անցկացվել էր «ՌեԱնիմանիա» անիմացիոն ֆիլմերի և կոմիքսների XVI միջազգային փառատոնը։ Հայ հանդիսատեսը բացառիկ հնարավորություն էր ստացել դիտելու յոթ մրցութային գեղարվեստական ֆիլմ, որոնք ցուցադրվել էին Կաննի, Սան Սեբաստիանի, Անսիի և այլ հեղինակավոր կինոփառատոներում։ Փառատոնի շրջանակներում գերմանացի VR նկարիչ, ռեժիսոր և խաղերի դիզայներ Դեն Ֆրանկն այցելել էր Երևան, Prima Linea / 3.0 ստուդիայի պրոդյուսեր Քրիստոֆ Յանկովիչը վարպետության դաս էր անցկացրել, իսկ ամերիկացի մուլտիպլիկատոր և Disney-ի տնօրեն Աարոնա Բլեյզը՝ երկօրյա սեմինար։ Փառատոնի ավարտին կարճամետրաժ ֆիլմերից առաջին մրցանակը շնորհվել էր Ֆլորենս Միայիլ (Ֆրանսիա) Պապիլոնի ստեղծագործությանը, լավագույն կարճամետրաժ դիպլոմային ֆիլմ էր ճանաչվել «8-րդ օրը»՝ Ագաթա Սինիչալի, Ալիսիա Մասեի, Էլիզ Դեբրյունի, Ֆլավի Կարինի և Թեո Դյուտուանի (Ֆրանսիա) հեղինակությամբ, իսկ Ադամ Էլիոթի «Խխունջի հուշերը» «Լավագույն լիամետրաժ ֆիլմ» էր ճանաչվել:
Մրցանակներ և անվանակարգեր
«Լավագույն կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմ» անվանակարգում «Օսկար» է ստացել հայի մասին ֆիլմը
«Վերանորոգման վերջին խանութը» ֆիլմը, որը պատմում է 1980-ականներին Ադրբեջանում հալածված հայի մասին, մարտին «Օսկար» էր ստացել լավագույն կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմ անվանակարգում: Ֆիլմի պրեմիերան տեղի էր ունեցել 2023 թվականի սեպտեմբերի 1-ի՝ Telluride 50-րդ կինոփառատոնում։ Ֆիլմը պատմում է Լոս Անջելեսում երաժշտական գործիքների վերանորոգման ուսանողական խանութի մենեջեր Սթիվ Բագմանյանի մասին։ Ֆիլմի ռեժիսորներն են «Օսկարի» առաջադրված ռեժիսորներ Բեն Պրուդֆութն ու Քրիս Բոուերսը։
Կոմպոզիտոր Բեար Մաքրիրին առաջադրվել էր երեք մրցանակի
Հայազգի ամերիկացի կոմպոզիտոր Բեար Մաքրիրին փետրվարին առաջադրվել էր երեք մրցանակի՝ Միջազգային կինոերաժշտական քննադատների ասոցիացիայի կողմից (IFMCA): Նա նոմինացվել էր «Տարվա կոմպոզիտոր» անվանակարգերում, «Լավագույն օրիգինալ երաժշտություն» «Դեմետերի վերջին ճանապարհորդությունը» ֆիլմի համար և «Լավագույն օրիգինալ երաժշտություն՝ տեսախաղի համար» կամ «Ինտերակտիվ մեդիա» անվանակարգերում՝ God of War Ragnarök: Valhalla ֆիլմի համար:
«1489» ֆիլմը ճանաչվել է Իտալիայի կինոփառատոնի լավագույն վավերագրական ֆիլմ
Փետրվարին հայ ռեժիսոր Շողակաթ Վարդանյանի «1489» ֆիլմն Իտալիայի Տրիեստ քաղաքում կայացած միջազգային կինոփառատոնի «Լավագույն վավերագրական ֆիլմ» անվանակարգում հաղթող էր ճանաչվել։ Վարդանյանը ֆիլմում խոսում է 2020 թվականի Արցախյան պատերազմի ժամանակ անհետ կորած եղբոր՝ Սողոմոնի որոնումների մասին։ Նա նկարահանել է որոնման ողջ գործընթացն իր հեռախոսով և փաստագրել այն փորձությունները, որոնց միջով պետք է անցնեին ինքը և իր սիրելիները: «Նրանց վերքերը երբեք լիովին չեն ապաքինվի, բայց նրանց կերպարը հույս ու ամոքման հնարավորություն է տալիս աշխարհի հազարավոր մարդկանց, ովքեր ապրում են նմանատիպ ողբերգություններ»,- ասում են փառատոնի կազմակերպիչները:
Սթիվեն Զաիլյանն «Էմմի» մրցանակի է արժանացել
Ամերիկացի հայազգի ռեժիսոր Սթիվեն Զաիլյանը սեպտեմբերին ստացել էր «Էմմի» մրցանակ՝ «Ռիփլի» սերիալի ռեժիսուրայի համար։ Նա արժանացել էր մրցանակին մինի սերիալի կամ անթոլոգիայի լավագույն ռեժիսորական անվանակարգում։ Ֆիլմում 1960-ականներն են։ Այն պատմում է մի հարուստ մարդու մասին, ով վարձում է մանր հանցագործ Թոմ Ռիփլիին, որպեսզի նա մեկնի Իտալիա և իր որդուն հետ բերի ԱՄՆ: Սցենարը նա գրել է Պատրիսիա Հայսմիթի «Տաղանդավոր պարոն Ռիփլի» վեպի հիման վրա։
Կոմպոզիտոր Անդրանիկ Բերբերյանն Իտալիայի Golden փառատոնում երկու մրցանակ է ստացել
Կոմպոզիտոր և երաժշտական պրոդյուսեր Անդրանիկ Բերբերյանն ապրիլին ստացել էր «Անահիտ» կինոմրցանակը Միքայել Գյուրջյանի «Օսկարի» առաջադրված «Ամերիկացին» ֆիլմի երաժշտության համար։ Բերբերյանն արժանացել էր «Լավագույն երաժշտություն ֆիլմում» անվանակարգում։ Բերբերյանը երկու մրցանակ էր ստացել նաև նոյեմբերին Իտալիայի Golden միջազգային կարճամետրաժ ֆիլմերի փառատոնում։ Ռեժիսոր Ալիսա Զոլոնցի Love Photosynthesis (Սիրո ֆոտոսինթեզ) միջազգային արտադրության կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմի գրված երաժշտության համար Բերբերյանն ստացել էր մրցանակներ Golden Soundtrack և Overall Award Winner անվանակարգերում։
