Freedom House միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունը հրապարակել է Freedom in the World 2026: The Growing Shadow of Autocracy ամենամյա զեկույցը, որտեղ գնահատվում է քաղաքական իրավունքների և քաղաքացիական ազատությունների վիճակն աշխարհի 210 երկրում և տարածքում:
Հայաստանը հավաքել է հնարավոր 100-ից 54 միավոր՝ պահպանելով «մասամբ ազատ» (Partly Free) երկրի կարգավիճակը: Այս արդյունքը լիովին կրկնում է նախորդ տարվա ցուցանիշները, ինչը հետազոտողները բնորոշում են որպես «պլատո» կամ ժողովրդավարական առանցքային ցուցանիշների լճացած դինամիկա՝ 2018 թվականի զգալի առաջընթացից հետո:
Զեկույցում ընդգծվում է, որ Հայաստանը շարունակում է բախվել լուրջ մարտահրավերների, որոնք խոչընդոտում են նրա անցմանը լիովին «ազատ» երկրների կատեգորիա: Չնայած ժողովրդավարական ինստիտուտների կայունությանը, փորձագետներն առանձնացնում են մի քանի օրհասական գոտիներ, որոնք ուշադրություն են պահանջում:
Ինստիտուտցիոնալ արգելքներ և համակարգային խնդիրներ
Վարկանիշի աճը զսպող հիմնական գործոնը մնում է դատական համակարգը: Հետազոտողները մատնանշում են դատարանների ոչ բավարար անկախությունը և արդարադատության իրականացման գործընթացի խոցելիությունը քաղաքական ազդեցության նկատմամբ: Նշվում է, որ թեև 2018 թվականից հետո կառավարությունը քայլեր է ձեռնարկել կոռուպցիայի դեմ պայքարի ուղղությամբ, օրենքի գերակայության ինստիտուտցիոնալ ամրապնդումը դանդաղ է ընթանում:
Քաղաքացիական ազատությունների ոլորտում արձանագրվում է բարդ իրավիճակ մեդիադաշտում: Չնայած ուղղակի պետական գրաքննության բացակայությանը, լրատվամիջոցները մնում են խիստ բևեռացված և հաճախ փոխկապակցված են կոնկրետ քաղաքական կամ գործարար խմբերի հետ, ինչը սահմանափակում է քաղաքացիների հասանելիությունը օբյեկտիվ և բազմակարծիք տեղեկատվությանը:
Տարածաշրջանային անվտանգության ազդեցությունը
Քաղաքացիական իրավունքների վիճակի վրա զգալի ազդեցություն է թողնում Ադրբեջանի հետ տևական հակամարտությունը: Մշտական ռազմական ճնշումը և ինքնիշխանությանն սպառնացող վտանգն ստեղծում են միջավայր, որտեղ անվտանգային հարցերը հաճախ գերակայում են ժողովրդավարական բարեփոխումների օրակարգի նկատմամբ:
«Հայաստանը հասել է ժողովրդավարական որոշակի պլատոյի: Առաջ շարժվելու համար երկրին անհրաժեշտ են խորը կառուցվածքային բարեփոխումներ, որոնք կերաշխավորեին դատական իշխանության անկախությունը և կպաշտպանեին քաղաքացիական հասարակությունն արտաքին ու ներքին ցնցումներից»,- նշվում է զեկույցում:
Հայաստանի հարևան երկրները՝ Վրաստանը, Ադրբեջանը և Թուրքիան, թարմացված վարկանիշում ստացել են ավելի ցածր միավորներ: Վրաստանը տարածաշրջանում արձանագրել է ամենակտրուկ անկումը (4 կետով)՝ իջնելով մինչև 51 միավորի՝ ընդդիմության և բողոքի ցույցերի նկատմամբ ճնշումների պատճառով, ինչը թույլ է տվել Հայաստանին (54 միավոր) առաջին անգամ գերազանցել նրան ազատության մակարդակով:
Թուրքիան (32 միավոր) և Ադրբեջանը (7 միավոր) մնում են «ոչ ազատ» պետությունների շարքում: Հետազոտողները նշում են, որ Ադրբեջանում քաղաքական իրավունքները գրեթե բացակայում են, մինչդեռ Թուրքիան աշխարհում վատթարագույն արդյունքն է ցույց տվել դատավարական նորմերի պահպանման հարցում՝ ամրապնդելով Հայաստանի շրջապատում ամենաավտորիտար վարչակարգերի կարգավիճակը:
Freedom House-ի ինդեքսը հանդիսանում է կոմպոզիտային ցուցանիշ, որը ձևավորվում է բազմաստիճան վերլուծության արդյունքում: Զեկույցի պատրաստման վրա աշխատում է միջազգային թիմ, որը բաղկացած է կազմակերպության հաստիքային աշխատակիցներից և ավելի քան 130 արտաքին վերլուծաբանից ու փորձագետներից՝ ներառյալ գիտնականներ, իրավապաշտպաններ և լրագրողներ, որոնք գտնվում են ինչպես գնահատվող երկրների ներսում, այնպես էլ դրանց սահմաններից դուրս:
Մեթոդաբանությունը ներառում է գնահատում երկու հիմնական կատեգորիաներով, որոնք հանրագումարում որոշում են վերջնական միավորը 0-ից 100 սանդղակով: Քաղաքական իրավունքների կատեգորիայի շրջանակում, որը գնահատվում է 0-ից 40 միավորով, ուսումնասիրվում են ընտրական գործընթացը, քաղաքական պլյուրալիզմը, քաղաքացիների մասնակցությունը կառավարմանը և կառավարության գործունեությունը՝ ներառյալ թափանցիկությունը և կոռուպցիայի դեմ պայքարը:
Քաղաքացիական ազատությունների մասով, որն ունի 0-ից 60 միավորի կշիռ, վերլուծվում են խոսքի և դավանանքի ազատությունը, միավորումների և կազմակերպությունների իրավունքները, օրենքի գերակայությունը՝ ներառյալ դատարանների անկախությունը, ինչպես նաև անձնական ինքնավարությունը և անհատի իրավունքները, այդ թվում՝ սեփականության իրավունքն ու տեղաշարժման ազատությունը: Փորձագետները յուրաքանչյուր երկրի համար միավորներ են նշանակում 25 կոնկրետ ինդիկատորների հիման վրա՝ հիմնվելով դաշտային հետազոտությունների, տեղական ակտիվիստների հետ շփումների և միջազգային կառույցների զեկույցների վրա:
Կարդացեք նաև՝
Հայաստանը մամուլի ազատության վարկանիշում 16 կետով նահանջել է
Հայաստանը միջազգային վարկանիշներում․ 2025 թվականի արդյունքները
