Հայկական լեռնաշխարհի վիշապաքարերի տեղադրությունն ու չափերը վկայում են, որ մ.թ.ա. մոտ 4000 թվականին տարածաշրջանում գոյություն է ունեցել կազմակերպված և միասնական հասարակություն, ասվում է npj Heritage Science գիտական ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունում։
Ուսումնասիրության հեղինակներն են Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի Տիեզերաբանության և աստղաֆիզիկայի կենտրոնը և ԵՊՀ ներկայացնող Վահե Գուրզադյանը և Արսեն Բոբոխյանը, ինչպես նաև ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը։
Գիտնականները վերլուծել են Հայաստանի տարածքում գրանցված 115 վիշապաքարի չափերն ու տեղադրման բարձրությունները։ 2-5 մետր բարձրությամբ անդեզիտե և բազալտե կոթողները հիմնականում գտնվում են ջրառատ բարձրադիր մարգագետիններում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1200-3200 մետր բարձրության վրա։ Դրանցից որոշների քաշը հասնում է 7-9 տոննայի։
Վիշապաքարերի բարձրությունների բաշխման ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ խոշոր կոթողները միտումնավոր տեղադրվել են նաև բարձր լեռնային գոտիներում։ Հեղինակների խոսքով՝ դրանց պատրաստումը և տեղափոխումը պահանջել են մեծաթիվ աշխատուժ, սննդի, վառելիքի ու տրանսպորտի կազմակերպում՝ հատկապես հաշվի առնելով բարձրադիր վայրերում ձյունից ազատ կարճ ժամանակահատվածը։
Հետազոտողները վիշապաքարերի տեղադրությունը համադրել են Արագածի և Գեղամա լեռների հնագույն ոռոգման համակարգերի հանգույցների հետ։ Նրանց գնահատմամբ՝ այդ կապը հաստատում է վիշապաքարերի՝ ջրի պաշտամունքին նվիրված լինելու վարկածը։ Միաժամանակ, հեղինակները նշել են, որ ոռոգման համակարգերի ճշգրիտ թվագրումը դեռևս հստակ չէ, ուստի դրանց և վիշապաքարերի ժամանակագրական կապը նախնական է։
Ուսումնասիրությունում առանձնացվել է Արագածի հարավային լանջին՝ 2700-3100 մետր բարձրության վրա գտնվող Տիրինկատար հնավայրը, որտեղ հայտնաբերվել է 12 վիշապաքար։ Դրանցից երկուսի տեղադրումը ռադիոածխածնային թվագրմամբ վերագրվում է մ.թ.ա. մոտ 4200-4000 թվականներին։
Հեղինակները եզրակացրել են, որ նման ծանր կոթողների ստեղծումը, բարձրադիր վայրեր տեղափոխումը, ջրի պաշտամունքի պահպանումն ու լայնածավալ ոռոգման աշխատանքների կառավարումը հնարավոր կլիներ միայն միասնական և բավարար կազմակերպված հասարակության պայմաններում։
Վիշապաքարերը Հայկական լեռնաշխարհի բարձրադիր շրջաններում հայտնաբերված կենդանական պատկերագրությամբ քարե կոթողներ են։ Գիտական դասակարգմամբ՝ դրանք լինում են ձկնակերպ, ցլի մորթու պատկերով և երկու պատկերները համադրող խառը տիպերի։ Դրանց բարձրությունը հասնում է 1,1-5,5 մետրի, հիմնականում պատրաստված են անդեզիտից ու բազալտից և հաճախ տեղադրված են ջրառատ լեռնային արոտավայրերում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1000-3000 մետր բարձրության վրա։ Ըստ մասնագիտական վարկածների՝ դրանք կապված են ջրի պաշտամունքի հետ։
