Հետխորհրդային տարածքի փորձագետ Կիրիլ Կրիվոշեևը Armenia Today-ին մեկնաբանել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի՝ Բաքու կատարած այցի արդյունքները։ Փորձագետն ընդգծել է, որ Բաքվում բանակցությունների հիմնական թեմաներն էին տնտեսական և էներգետիկ հարցերը։
«Հիմնական նպատակները, ըստ ամենայնի, տնտեսական էին, քանի որ Ղարաբաղում տեղի ունեցած որոշակի իրադարձություններից հետո Մոսկվան այլևս այդքան ազդեցիկ չէ Հարավային Կովկասի արտաքին քաղաքականության մեջ։ Եվ սա, ըստ երևույթին, արդեն իսկ ճանաչված փաստ է։ Ադրբեջանը դառնում է ավելի կարևոր գործընկեր, որքան Մոսկվան մեկուսացման մեջ է ընկնում, քանի որ Ադրբեջանն է դեպի Իրան տանող ճանապարհը։ Եվ դա, փաստորեն, քննարկվել է»,- ասաց Կրիվոշեևը։
Նա Բաքվի բանակցությունների գլխավոր թեման անվանել է Հյուսիս-հարավ ճանապարհը։
«Իրան տանող ճանապարհն, իհարկե, կարևոր է, քանի որ եթե մենք դրական կանխատեսումներ չունենք Ռուսաստանի՝ պատժամիջոցներից դուրս գալու վերաբերյալ, ուստի դեպի Իրան ճանապարհը կյանքի ճանապարհ է։ Առանց այս ճանապարհի ռուսական տնտեսությունը շատ բան կկորցնի»,- ընդգծել է փորձագետը։
Միաժամանակ՝ նա նշել է, որ «Հյուսիս-հարավ» միջանցքի զարգացումը մեծ մասամբ այժմ կախված է հենց Իրանից, քանի որ ճանապարհի մի հատված արդեն կա ադրբեջանական տարածքում։
«Գուցե այն պետք է ընդլայնել, գուցե արդիականացնել: Բայց թե՛ Թեհրան, թե՛ Պարսից ծոցի նավահանգիստներ հաջողությամբ հասնելու համար անհրաժեշտ է Աստարայից մինչև Ռաշտ հատված կառուցել։ Մոսկվան դրա համար գումար կհատկացնի, քանի որ Իրանն ինքը չի կառուցի, դա կանի Մոսկվայի փողերով»,- հավելել է փորձագետը։
Որպես մեկ այլ կարևոր թեմա՝ նա կարևորել է Ռուսաստանի և Ադրբեջանի էներգետիկ համագործակցությունը։ Կրիվոշեևը համաձայն չէ այն կարծիքին, որ Ռուսաստանի և Ադրբեջանի միջև գազի առևտուրը Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցները շրջանցելու հիմնական օղակն է։
«Սրանք բոլորովին այն ծավալները չեն, որոնք կարող են մեզ թույլ տալ շրջանցել պատժամիջոցները, քանի որ անցած տարիներին Ռուսաստանն Ադրբեջանին մատակարարել է մոտ 1-2 միլիարդ խորանարդ մետր գազ, երբեմն նույնիսկ մեկից պակաս, մոտավորապես՝ 900 միլիոն խորանարդ մետր գազ։ Եթե սա 1 միլիարդ խորանարդ մետրից պակաս է, ապա դա ուղղակի անլուրջ է, քանի որ նախապատերազմական ռուսական գազի մատակարարումները Եվրոպա կազմել են մոտ 180 միլիարդ խորանարդ մետր»,- ասել է Կրիվոշեևը։
Միևնույն ժամանակ՝ փորձագետը հետաքրքիր է համարել այն վարկածը, որ Ադրբեջանը կարող է միջնորդ հանդիսանալ Ռուսաստանի և եվրոպական երկրների միջև Ուկրաինայի տարածքով գազի մատակարարման պայմանագիր կնքելու համար։ Ըստ նրա՝ այս տարբերակով եվրոպական երկրները պայմանագիր կկնքեն Բաքվի հետ, իսկ հետո ադրբեջանական կողմը փոխադարձ կարգավորումներ կիրականացնի Ռուսաստանի հետ։ Այս առնչությամբ փորձագետը հիշեցրել է Կուրսկի շրջանի Սուջա գազաչափի կայանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը, ինչպես նաև այն, որ Կիևը նախկինում հայտարարել էր, որ չի երկարաձգելու «Գազպրոմի» հետ գազի տարանցման պայմանագիրը, որի ժամկետը լրանում է 2024 թվականի վերջին։
Կրիվոշեևը հավելել է, որ խոսքը զուտ օրինական սխեմայի մասին է, այլ ոչ թե ֆիզիկական գազի մատակարարումների, որոնք դեռ կիրականացվեն Ռուսաստանի տարածքով։ Նա պարզաբանել է, որ ներկայումս չկա խողովակաշար, որը թույլ կտա Ադրբեջանի տարածքով մեծ ծավալներով ռուսական գազ մատակարարել Եվրոպա։
Նաև, ըստ Կրիվոշեևի, տեսականորեն ռուսական նավթի կամ նավթամթերքի որոշ ծավալներ կարող են վաճառվել Ադրբեջանի տարածքով, քանի որ ռուսական նավթից արտադրված նավթամթերքները պատժամիջոցների չեն ենթարկվում, բայց Ադրբեջանը դրա համար թորման մեծ հզորություններ չունի։
Փորձագետը նշել է, որ ներկայումս ռուսական նավթի հիմնական գնորդները Հնդկաստանն ու Չինաստանն են, որոնք այդ գնումներն իրականացնում են այնպիսի ծավալներով, որոնք չեն կարող համեմատվել Ադրբեջան նմանատիպ մատակարարումների հետ։
Մեկնաբանելով այն հավանականությունը, որ Պուտինի այցը կարող է ազդել Երևանի և Բաքվի միջև խաղաղ համաձայնագրի շուրջ բանակցությունների վրա, փորձագետն ընդգծել է, որ ներկայումս նման ազդեցություն չի տեսնում։ Ըստ Կրիվոշեևի՝ Բաքուն «համակարգված, միտումնավոր և հուսալիորեն» հանել է բոլոր միջազգային գործընկերներին խաղաղ պայմանագրի նախագծից։
«Մենք կարող ենք քննարկել միայն Ռուսաստանի հետ հաղորդակցության ապաշրջափակման հարցը, բայց գիտենք, որ այն դուրս է մնացել խաղաղության պայմանագրից։ Այսպիսով՝ Ռուսաստանը կարող է հիշեցնել, որ դա իր համար կարևոր է, Ադրբեջանը կարող է հիշեցնել, որ թեև այս կետը բացառված է խաղաղության պայմանագրից, այն չի կարելի մոռանալ։ Այս դեպքում՝ խոսակցությունը ոչ թե խաղաղության պայմանագրի, այլ ուրիշ բանի մասին է»,- նշել է փորձագետը՝ ներկայումս նվազագույն գնահատելով Մոսկվայի ազդեցությունը տարածաշրջանում իրադարձությունների իրական զարգացման վրա։
Պատասխանելով այն հարցին, թե կա՞ արդյոք Մոսկվայի առաջնահերթությունների վերանայում տարածաշրջանում հօգուտ Ադրբեջանի, Կրիվոշեևը չի համաձայնել այն կարծիքին, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունները տարածաշրջանում Մոսկվայի համար երբևէ հանդիսացել են անվերապահ առաջնահերթություն։
«Հարավային Կովկասում Ադրբեջանը միշտ գտնվել է գլխավոր տնտեսական գործընկեր այն պատճառով, որ այս երկիրն ավելի հարուստ է, քան Հայաստանն ու Վրաստանը, զգալիորեն մեծ է բնակչությամբ և, իհարկե, զգալիորեն ավելի մեծ է տնտեսությամբ»,- պարզաբանել է նա։
Միևնույն ժամանակ, ըստ փորձագետի, չի կարելի չնկատել Հայաստանում արևմտամետ վեկտորը, որն, անշուշտ, նյարդայնացնում է Մոսկվային։
«Մոսկվան ճնշում է գործադրելու և ասելու է՝ տեսեք, մենք համագործակցություն ենք հաստատում Ադրբեջանի հետ, իսկ տեղի հայերը համագործակցում են Մակրոնի հետ, բայց դա ինձ տրամաբանորեն ճիշտ չի թվում։ Մոսկվան սիրում է, ասենք, ցույց տալ, թե ինչպես է հեռանում, որպեսզի մյուս երկրները զղջան։ Մոսկվան ասում է՝ ես հեռանում եմ Հայաստանից, այն ինձ այլևս պետք չէ։ Ըստ երևույթին՝ սա ինչ-որ հաղորդագրություն է, որ դուք մեզ կհամոզեք մնալ։ Եկեք հիմա ցույց տվեք ձեր հավատարմությունը, որպեսզի փոխենք մեր կարծիքը»,- ասել է նա:
Կրիվոշեևն ընդգծել է, որ այս դեպքում խոսքը քաղաքական քայլի մասին է։
«Գլոբալ առումով, ըստ էության, ոչինչ չի փոխվել, բացի նրանից, որ պաշտպանության ոլորտում Հայաստանի և Ռուսաստանի համագործակցության մակարդակը նվազել է։ Ռուսաստանն այլևս Հայաստանին նախկինի պես զինտեխնիկա չի մատակարարում։ Բայց, հաշվի առնելով նախկինում օգտագործվող սարքավորումների ծավալը, սա նույնպես շատ քիչ է։ Հայաստանն այլևս չի մասնակցում ՀԱՊԿ զորավարժություններին»,- ասել է նա՝ հավելելով, որ երկրների հարաբերություններում «ճակատագրական փոփոխություններ» չի տեսնում։
Նա նաև չի բացառել, որ ՌԴ նախագահի այցը կարող է մասամբ պայմանավորված լինել Իրանի և Իսրայելի միջև ստեղծված ճգնաժամով։ Կրիվոշեևը նշել է, որ այս հարցը կարելի է քննարկել՝ հաշվի առնելով այն, որ Ադրբեջանը, ինչպես և Ռուսաստանը, դերակատար է Մերձավոր Արևելքում, ինչպես նաև եզակի մահմեդական երկիր, որը լավ հարաբերություններ ունի Իսրայելի հետ։
Միաժամանակ՝ փորձագետը կարծիք է հայտնել, որ այս հարցը, հավանաբար, հանդիպման կամընտրական մաս է կազմել, իսկ տնտեսությունը դեռ մնում է առաջին պլանում։
Օգոստոսի 19-ին Պուտինն Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպմանը հայտարարել էր, որ մտադիր է Բաքվում կայացած բանակցությունների արդյունքները ներկայացնել Փաշինյանին։ ՌԴ նախագահը հայտնել էր նաև Հարավային Կովկասում անդրսահմանային ճանապարհների բացմանն աջակցելու պատրաստակամության մասին։
Պուտինը Բաքվում էր օգոստոսի 18-19-ը՝ պետական այցով։ Նա Ալիևի հետ քննարկել էր Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը։ Ալիևը Հարավային Կովկասի անվտանգությունը կապել էր ՌԴ-ի և Ադրբեջանի համագործակցության հետ։ Օգոստոսի 23-ին Պուտինը Փաշինյանին տեղեկացրել էր Ադրբեջան կատարած իր այցի մասին։
