Պետությունը տեսախցիկներով մանրակրկիտ վերահսկելու է քաղաքացիների տեղաշարժը երկրում, բայց ո՞վ է վերահսկելու վերահսկողին, որպեսզի չարաշահում չլինի, Armenia Today-ին հայտարարել է մեդիափորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանը՝ մեկնաբանելով «Ոստիկանության մասին օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը, որը պարտադրում է իրավաբանական անձանց (տնտեսվարողներին) իրենց բիզնես-տարածքի արտաքին մասի տեսանկարահանում իրականացնել 24/7 ռեժիմով:
Նրա կարծիքով՝ հասարակությանը տարբեր համակարգերի միջոցով վերահսկելը միշտ չէ, որ վատ է, բայց երբ վերահսկողական մեխանիզմները չեն վերահսկվում, բարի նպատակով ստեղծված մեխանիզմները կարող են անբարեխիղճ մարդկանց ձեռքում չարաշահման գործիք դառնալ։
Բացի այն ռիսկերից, որ համակարգ մուտք ունեցող անբարեխիղճ մարդիկ կարող են տվյալների բազաներն օգտագործել իրենց անձնական նպատակների համար, նաև այդ տվյալները կարող են հայտնվել ներքին և արտաքին ուժերի ձեռքում, որը հավասարապես վտանգավոր է, շեշտել է նա։
«Ունենք իրավիճակ, երբ պետությունը տարբեր կողմերից վերահսկում է մեր տվյալները, բայց չի վերահսկում վերահսկողներին։ Միշտ ասում ենք, որ դրսից ինչ-որ մութ ուժեր կարող են նայել, բայց իմ համար նույնքան, եթե ոչ ավելի մտահոգիչ կլինի, եթե ներսից ինչ-որ մարդիկ իմ տվյալներն օգտագործեն՝ առանց իմ թույլտվության ու իմ դեմ։ Արտահոսքը միշտ պատկերացնում ենք, որ ինչ-որ չարամիտ ուժեր եկան-տարան, բայց ո՞վ ասաց, որ այդ չարամիտ ուժը ՊԵԿ-ում կամ Առողջապահության նախարարությունում չի աշխատում»,- ասել է Մարտիրոսյանը։
Նրա խոսքով՝ խնդիրը շատ բարդ է, և հասարակության մեծ մասը տեղյակ չէ, հետաքրքրված չէ օրենքով, ինչը, նրա կարծիքով, հասարակության կողմից օրենքի քննադատության բացակայության պատճառն է։
«Բայց տեղյակ չեն ոչ միայն այն պատճառով, որ կառավարությունը պատշաճ կերպով հանրային քննարկումներ չի ծավալում, ու սա լուրջ խնդիր է, նաև այն պատճառով, որ հասարակության մեջ մեծ հետաքրքրություն էլ չկա նմանատիպ հարցերի շուրջ։ Սա խոսում է նրա մասին, որ մեր հասարակության մի մասը պատրաստ չէ ինքնիշխան երկրում ապրելու, որովհետև անկախ պետականություն ունենալ նաև նշանակում է վերահսկել քո կառավարությանը, թույլ չտալ, որպեսզի նա ավել-պակաս բաներ անի»,- նշել է փորձագետը։
Նրա խոսքով՝ խոցելի կարող են դառնալ հատկապես ընդդիմադիր քաղաքական գործիչները կամ լրագրողները ուստի անհրաժեշտ է ներդնել մեխանիզմ, որը թույլ չի տա իշխանության ներկայացուցիչներին այդ տվյալներն օգտագործել ընդդիմության ներկայացուցիչների դեմ պայքարում որպես գործիք։
«Այստեղ պետք է հստակ մեխանիզմ լինի, որ ապահովի դա։ Մենք կոռումպացված մտածելակերպ ունեցող ժողովուրդ ենք, կամայական դեպքում փորձում ենք շրջանցելով մեխանիզմներ գտնել, որտե՞ղ են երաշխիքները, որ այդ համակարգի մարդիկ մասնավոր կերպով չեն գործի։ Պարզ է, որ ինչքան վերահսկողությունը շատանա, այնքան անվտանգությունն աճելու է, բայց դա չի նշանակում, որ մենք հանուն անվտանգության պետք է զոհաբերենք մեր բոլոր քաղաքացիական ազատությունները»,- ընդգծել է Մարտիրոսյանը։
Մեդիափորձագետի կարծիքով՝ հանցագործությունների կանխարգելման ու բացահայտման նպատակով տեսահսկումը կարող է վերածվել ֆանտաստիկ քանակի գիշերային նկարահանումների, որոնք անբարեխիղճ անձինք կարող են օգտագործել շանտաժի համար:
«Մենք գիտենք, որ իդեալական ոստիկանական համակարգ չունենք, այնտեղ կան կոռումպացված ոստիկաններ։ Որտե՞ղ է երաշխիքը, որ այդ կոռումպացված ոստիկանները չեն օգտագործելու տվյալները շանտաժի համար։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ ինչքան ֆանտաստիկ քանակի գիշերային նկարահանումների իդեալական շանտաժի զանգված է լինելու, որը կարող է օգտագործվել կամայական մարդու դեմ»,- շեշտել է փորձագետը։
Նրա կարծիքով՝ տեսահսկող սարքերի ավելացման արդյունավետությունը հիմնավորելու համար նախ պետք է հասկանալ, թե որքանով է օգտակար տեսախցիկների օգտագործումը ոստիկանության համար, օրինակ՝ որքանո՞վ է հանցագործությունների բացահայտման ցուցանիշն այդ տեսախցիկների միջոցով ավելացել։
«Հիմա էլ կան տեսախցիկներ։ Բազմաթիվ տերմինալներ են ջարդում, թալանում։ Կամերայով մարդուն նկարում են, ասում է՝ ես չեմ։ Առանց այն էլ քաղաքի կեսը տեսախցիկ է։ Մենք չենք տեսել թվեր, թող մեզ ցույց տան առկա տեսախցիկներ հիման վրա ինչքան (հանցագործություն-խմբ․) է բացահայտվել և ինչքան է տարբերությունը, երբ չկար»,- ասել է նա։
Մարտիրոսյանը խոսել է նաև ռիսկերի ու վտանգների մասին, որոնք կարող են առաջանալ քաղաքացիների տվյալների ընդհանուր մեկ բազայի ստեղծումից հետո: Նա մատնանշել է մինչ օրս այդպիսի տվյալների արտահոսքերի ու չպաշտպանված լինելու խնդիրները:
Փորձագետի խոսքով՝ կենտրոնացումը ենթադրում է, որ կա մի կետի խոցելիություն, և այս խոցելիությունը կարող է օգտագործվել ամբողջ համակարգը կաթվածահար անելու համար:
«Այսինքն՝ եթե մեկը մտնում է մի տեղ, միանգամից ամեն ինչ տանում, դա նաև մի կետի խնդրի հարցն է։ Եթե մի բան փչացավ, ամբողջն է փչանում։ Տարբեր կառույցներ հավաքագրում են մեր տվյալները և չգիտես՝ ո՞վ, ո՞նց է այդ տվյալները պահում՝ պատշաճ կերպո՞վ, թե՞ ոչ»,- մանրամասնել է Մարտիրոսյանը։
Նա հիշեցրել է, որ դեռևս լուծված չէ տվյալների պարբերաբար արտահոսքի խնդիրը, որոնք կա՛մ չեն հետաքննվել, կա՛մ մենք չգիտենք այդ հետաքննության արդյունքների մասին։
«Իմ տվյալներն ադրբեջանցիները ֆայլով, անձնագրիս համարով, հասցեով սարքել են։ Սա այն դեպքն է, որ ուղղակի ոչինչ չեմ կարող անել։ Պետությունը քաղաքացուն դարձնում է խոցելի։ Կան արտահոսքեր, որոնք ոչ ոք չի հետաքննել, կարող է ներքին հետաքննություն է տեղի ունեցել, բայց մենք դրա հետևանքները չենք տեսել։ Պետությունը պետք է իմանա, թե ինչո՞ւ է իմ մեքենայի համարը, անձնագրի տվյալներն ադրբեջանցիների ձեռքում»,- նշել է փորձագետը։
Մարտիրոսյանը շեշտել է, որ ոչ միայն մի կենտրոնում հավաքագրված տվյալները կարող են կոտրել, խոցելի են նաև այն հազարավոր տեսախցիկները, որոնք պետությունը պարտադրում է տեղադրել ամբողջ երկրում։
«Օրինակ՝ մի խանութի տեր տեսախցիկ է տեղադրում, ինքը դրանից չի հասկանում, տեսախցիկներն ունեն գործարանային գաղտնաբառեր, որոնք տեսախցիկը տեղադրելուց պետք է փոխել, 10-ից 8-ը չեն փոխում՝ հատկապես, եթե ինքնուրույն են տեղադրում։ Մենք ստեղծում են ոչ միայն խոցելիության կետ, այլ հազարավոր խոցելիության կետեր։ Ես համոզված չեմ, որ հնարավոր կլինի պատշաճ կերպով բոլորի անվտանգությունն ապահովել հենց տեղում»,- ասել է նա՝ ավելացնելով, որ պետք է կարողանալ այդ տեսախցիկների թարմացումները ժամանակին ապահովել։
Մարտիրոսյանը նշել է, որ տեսախցիկների տեղադրման պահանջի հետ մեկտեղ չեն հստակեցվում տեսախցիկների տեխնիկական բնութագրերի պահանջները, ինչը նշանակում է, որ ամենաէժան տարբերակներն են գնելու և, ընդհանրապես, երաշխիքներ չկան, որ արտադրողի կողմից 3 ամիս հետո տեխնիկական սպասարկում են ունենալու։
Մեդիափորձագետն անդրադարձել է նաև խոշոր բազայի ստեղծմանն «Ամազոն» ընկերության ներգրավման մասին։ Նա ավելի քիչ ռիսկեր է տեսնում մի ընկերության հետ աշխատելու պարագայում, որն ունի շատ խորացված անվտանգության կանոններ, քան, երբ հայտնի չէ վերահսկողը։
«Չեմ ուզում «Ամազոնի» գովազդ անել, բայց այդ ընկերությունն արդեն իսկ ունի ՀՀ քաղաքացիներից շատ շատերի տվյալները, որոնք առևտուր են այնտեղ իրականացնում։ Այստեղ կարգավորումների, պայմանագրերի, վերահսկողության և նպատակահարմարության հարց է»,- ասել է նա։
Մարտիրոսյանը հիշեցրել է, որ Հայաստանում չգրված կանոն կար, որ պետական տվյալները պահպանվում էին միայն տեղի սերվերների վրա, բայց Ուկրաինայի փորձը ցույց է տվել, որ թշնամին սկսում է թիրախավորել հենց այդ սերվերային համակարգերը։
«Այստեղ պետք է համապատասխան ռիսկերը հասկանալ, ոչ ռիսկային տարբերակ չկա։ Եթե տանում ես «Ամազոն», ուրիշին ես տալիս, նա էլ կտնօրինի այնպես, ինչպես ինքն է հարկ համարում, բայց եթե պահում ես այստեղ ու նորմալ չես տնօրինում, հարցը դառնում է ոչ միանշանակ»,- ասել է փորձագետը։
Նա հավելել է, որ ընդունված օրենքում կան բազմաթիվ անհասկանալի կետեր, որոնք այս բարեփոխումը ոչ թափանցիկ են դարձնում, համապատասխանաբար հասարակությունը, նաև փորձագիտական համայնքը տեղյակ չեն բոլոր մանրամասների մասին և չեն կարող պատշաճ գնահատել ռիսկերը։
Փորձագետը նոր համակարգի թերացումներից է համարում նաև բողոքարկելու մեխանիզմի բացակայությունը։
«Նույն Էստոնիան, որի փորձն են մերոնք վերցնում, ունի անձնական տվյալների օմբուդսմեն, կարող են իրեն բողոքել, այստեղ դա օդում կախված է։ Պետք է շատ հստակ մեխանիզմներ լինեն, մեր դատական համակարգը պետք է պատրաստ լինի արձագանքելու չարաշահումների դեպքերին։ Հանրությունը պետք է տեղյակ լինի, որ իրեն շատ մանրակրկիտ հետևում են և պետք է իմանա, թե ինչ գործիքներ կան, որպեսզի ինքը կարողանա դրա դեմն առնել»,- ասել է նա։
Փորձագետի խոսքով՝ պետք է շատ հստակ մեխանիզմներ լինեն, ենթաօրենսդրական ակտեր, հստակ լուրջ պատիժներ։
«Ներկայումս անձնական տվյալների արտահոսքի պատիժը մաքսիմալ 500 հազար դրամ է»,- նշել է նա և հավելել, որ չնայած օրենքն ընդունվել է 2015 թվականին, սակայն մինչ այժմ ոչ ոք չի տուգանվել։
