Այսօր՝ մարտի 4-ին, լրանում է Ալեքսանդր Թամանյանի ծննդյան 148-ամյակը։ Նա այն հազվագյուտ գործիչներից էր, ում ժամանակակիցները երբեք չեն ընկալել պարզապես որպես ճարտարապետ։ Նրանց աչքերում նա մտածող էր, համակարգ ստեղծող, ապագայի հետ աշխատող մարդ։
Թամանյանը ծնվել է 1878 թվականի մարտի 4-ին՝ Եկատերինոդարում (ներկայիս Կրասնոդար)։ Նա կրթություն է ստացել Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ ձևավորվել է նրա ճարտարապետական մտածողությունը՝ հիմնված նեոկլասիցիզմի սկզբունքների վրա։ Մինչ Հայաստան տեղափոխվելը նա արդեն կայացած ճարտարապետ էր՝ կարիերայով և ճանաչումով։ Սակայն 1923 թվականին Թամանյանը եկել է Հայաստան՝ մի երկիր, որը նոր էր սկսում վերականգնվել ծանր ցնցումներից, և իր վրա է վերցրել մի խնդիր, որը շատ ավելի լայն էր, քան պարզապես մասնագիտական գործունեությունը։
Այն Երևանը, որը նա տեսավ, դեռ լիարժեք քաղաք չէր։ Դա տարածք էր՝ առանց հստակ կառուցվածքի, առանց կենտրոնի, առանց ճարտարապետական տրամաբանության։ Սակայն Թամանյանը տեսավ այն, ինչը դեռ գոյություն չուներ։ Ինչպես ճշգրիտ արտահայտվել է Եղիշե Չարենցը, «նա, հավանաբար, տեսնում էր արևոտ քաղաքը»։ Թամանյանը նախ տեսավ քաղաքը, ապա սկսեց այն կառուցել։
1924 թվականին նրա ղեկավարությամբ հաստատվեց Երևանի գլխավոր հատակագիծը, որը դարձավ քաղաքի հետագա զարգացման հիմքը։ Նա առաջարկեց քաղաքի ճառագայթաձև-օղակաձև կառուցվածք՝ հստակ արտահայտված կենտրոնով։ Նրա նախագծերով և գաղափարներով ձևավորվեցին մայրաքաղաքի առանցքային տարրերը՝ Հանրապետության հրապարակը, Օպերայի և բալետի թատրոնը, կենտրոնական փողոցներն ու պետական շենքերը։ Տուֆի ընտրությունը, որպես հիմնական շինանյութ, Երևանին տվեց նրա ճանաչելի վարդագույն երանգը։
Նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը Թամանյանի մեջ տեսնում էր նոր հայկական ճարտարապետության ստեղծողին։ Թամանյանը չէր սահմանափակվում առանձին շենքերի նախագծմամբ, այլ ձևավորում էր ամբողջական ճարտարապետական լեզու։ Նրա մոտեցումը համակարգային էր․ քաղաքն ընկալում էր՝ որպես միասնական ամբողջություն, որտեղ յուրաքանչյուր տարր կապված է մյուսի հետ։
Ժամանակակիցները նրան նկարագրում էին որպես «անհոգ և մշտապես որոնող» մարդ։ Սա նրա աշխատանքի մեթոդի ճշգրիտ բնութագրումն է․ նա երբեք չէր բավարարվում արդեն ձեռք բերածով և մշտապես ձգտում էր կատարելության։ Միևնույն ժամանակ՝ նրան ընկալում էին որպես մարդ, որն ամբողջությամբ նվիրված էր իր ժողովրդին։ Նա թողեց հաջող կարիերան և գիտակցաբար ընտրեց նոր մայրաքաղաք կառուցելու ճանապարհը։ Նրա՝ «Ես կապրեմ և կկառուցեմ Հայաստանում» խոսքերը լավագույնս արտացոլում են այդ ընտրությունը։
Թամանյանը մահացել է 1936 թվականի փետրվարի 20-ին Երևանում՝ թողնելով ժառանգություն, որը մինչ այսօր ձևավորում է քաղաքի կերպարը։ 148 տարի անց Երևանն ապրում է նրա հիմքով՝ անկախ ժամանակի փոփոխություններից։
