Բողոքի ակցիաներ. առիթ և պատճառ
Շատերի համար անսպասելի մարտի 7-8-ը բողոքի ակցիաներ են ընթացել Թբիլիսիում։ Ակցիաների մեկնարկի անմիջական պատճառը խորհրդարանի կողմից «Օտարերկրյա ազդեցության թափանցիկության մասին» օրինագծի ընդունումն էր։ Այս օրինագիծը ամերիկյան հայտնի FARA (Foreign Agent Registration Act) օրենքի ավելի մեղմ տարբերակն է, որով ոչ առևտրային կազմակերպություններն ու օտարերկրյա ֆինանսավորում ստացող ԶԼՄ-ները պետք է գրանցվեն և հաշվետու լինեն իրենց գործունեության վերաբերյալ, հատկապես եթե այն քաղաքական բնույթ ունի:
Վրաստանում որոշվել է սահմանել օտարերկրյա եկամուտների 20 տոկոսի նշաձողը, այսինքն՝ կարգավորման տակ են ընկնում ոչ առևտրային կազմակերպությունները, որոնց մեկ հինգերորդ մասը (և ավելի) ձևավորվում է օտարերկրյա միջոցներով: Նախաձեռնության վրա դրել են «ռուսական օրենքի» պիտակը՝ ուշադրություն հրավիրելով այն հանգամանքի վրա, որ «Օտարերկրյա գործակալների դեմ պայքարն» ակտիվորեն ընթանում է Ռուսաստանում, և ենթադրելով, որ Վրաստանում գործող օրենքը ռուսականի հետ կապված փաստաթուղթ է: Սա պարզեցում է. բացի ամերիկյանից (1938) և ռուսականից(2012), նման օրենքներ գոյություն ունեն առնվազն Ավստրալիայում (2018) և Կանադայում (2021): Ըստ անվանման և բովանդակության՝ վրացական օրինագիծն ամենից շատ նման է Ավստրալիային, ընդ որում՝ ավստրալական օրենքը մշակվել է ԱՄՆ արդարադատության նախարարության հետ համատեղ։
Սակայն այդ օրինագծի ընդունումն առաջին ընթերցմամբ առաջացրել է շատերի, այդ թվում՝ Վրաստանի արտաքին քաղաքական գործընկերների վրդովմունքը։ Նախաձեռնությունն անվանել են «պուտինյան օրինագիծ», որը ոգեշնչված է «պուտինյան օրինակով»։ Բողոքի ակցիաները, ըստ կազմակերպիչների, հենց հակառուսական են։ Այս ֆոնին վրացական իշխանության ակտիվ հակառակորդները ղեկավարությանը սկսեցին անվանել պուտինյան ռեժիմ։
Սա Վրաստանում զանգվածային հակառուսական բողոքի ակցիաների առաջին դեպքը չէ։ Առնվազն արժե հիշել 2019 թվականի հունիսի 20-21-ը, երբ բողոքի ցույցերը բռնկվեցին Ռուսաստանի և Վրաստանի միջխորհրդարանական շփումներից հետո, որտեղ ռուս պատգամավոր Սերգեյ Գավրիլովը ելույթ ունեցավ Վրաստանի խորհրդարանի նիստերի դահլիճում։ Բողոքի սուր ակցիաները ճնշվել են ոստիկանության կողմից, ոստիկանապետ Գեորգի Գախարիան դարձել է Վրաստանի վարչապետ, իսկ երկրի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլին Ռուսաստանին թշնամի և օկուպանտ է անվանել, ինչից հետո ռուսական իշխանություններն արգելել են ավիահաղորդակցությունը Վրաստանի հետ:
Այսպիսով, վրացական ընդդիմության հակառուսական օրակարգը ներկայիս բողոքի ակցիաների գլխավոր պատճառն է։ 30 տարվա անկախությունից հետո Վրաստանը շարունակում է մնալ աղքատ երկիր և, չնայած 2021-2 թվականների տնտեսական աճին, ապագան այնքան էլ պայծառ չի թվում։ Սահակաշվիլու շրջանում շատերի մոտ դինամիզմի աճի և ապագա տնտեսական ձեռքբերումների տպավորություն էր, բայց հիմա նման ակնկալիքներ այլևս չկան, և դա նույնպես դժգոհություն է առաջացնում՝ հանդես գալով որպես դժգոհության ֆոն։ Մեկ այլ պատճառ էլ այն է, որ թեև իշխանության հակառակորդները ցրված են և հազիվ թե բնակչության մեծամասնություն են կազմում, նրանք հասարակական-քաղաքական վերնախավում մեծամասնություն են կազմում` մշակույթի գործիչների, լրագրողների և հասարակական գործիչների մեծամասնությունը կողմ է միանշանակ կողմնորոշվելուն դեպի արևմուտք և իշխանափոխությանը։
Ո՞վ է կանգնած բողոքի ակցիաների հետևում
Բողոքի ներկայիս ակցիաներին աջակցում են ոչ միայն ընդդիմությունը, այլև նախագահ Զուրաբիշվիլին, ով ծագումով Ֆրանսիայից է։ Ընդդիմադիր կուսակցություններից բողոքի կենտրոնին ամենամոտն է «Միասնական ազգային շարժում» կուսակցությունը (առաջնորդ Միխեիլ Սաակաշվիլին), ակտիվորեն մասնակցում է նաև «Գիրչի» կուսակցությունը, որն անցյալում անջատվել է ՄԱՇ-ից: Այնուամենայնիվ, չնայած քաղաքական սուբյեկտները աջակցել և մասնակցում են բողոքի ցույցերին, դժվար թե կարելի է ասել, որ հենց նրանք են դրա կազմակերպիչները: Ավելին, բողոքի ցույցերը առաջնորդներ էլ չունեն, Սաակաշվիլիին նույն կերպ չի կարելի այդպիսին համարել։ Չնայած ցուցարարների մի մասը նրա կողմնակիցներն են, նա ի վիճակի չէ բանտից կառավարել այդ շարժումները։
Ակցիաների կազմակերպիչներն այն ոչ կառավարական կազմակերպություններն ու լրատվամիջոցներն են, որոնք հանդիսանում են օտարերկրյա միջոցների հիմնական շահառուները և այդպիսով առավել շահագրգռված են, որպեսզի նման օրենք չընդունվի: Այդ կազմակերպությունները Վրաստանում ուժ են ձեռք բերել վերջին 20 տարում և արդեն բավական ազդեցիկ դերակատարներ են հասարակական-քաղաքական դաշտում։
Դրանցում հսկայական դեր է խաղացել ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչների ուղղակի միջամտությունը, որոնք «վրացական ժողովրդավարության սև օր» են անվանել այդ օրենքի ընդունումը, և վերջին տարիներին ավելի ու ավելի բացահայտորեն են հանդես գալիս վրացական ընդդիմության կողմից: Բնականաբար, Զելենսկին ուղղակիորեն աջակցեց բողոքներին։ Իսկ բուն բողոքի ցույցերին հնչել է Ուկրաինայի հիմնը, զանգվածաբար ներկա են եղել Ուկրաինայի և Եվրամիության դրոշները։ Այսպիսով, արտաքին օրակարգը պարզապես չէր կարող ավելի հստակ ձևակերպվել։
Բրյուսելում և Վաշինգտոնում կարծում են, որ այդ օրենքի ընդունումը կխանգարի Վրաստանում իրենց ազդեցության աճին և արդեն մեկ տարի է, ինչ տարբեր խողովակներով Վրաստանից պահանջում են կողմնորոշվել Ռուսաստանի հարցում։ Վրացական իշխանությունները խուսափողական դիրքորոշում են որդեգրել՝ հումանիտար օգնություն Ուկրաինայից փախստականներին, սակայն ռազմական օգնության բացակայություն և պատժամիջոցների չմիացում։ Ունենալով Ռուսաստանը որպես խոշորագույն առևտրատնտեսական գործընկերներից մեկը՝ նրանք անընդունելի են համարում տնտեսական ռիսկերը։ Դրա հետևանքով Կիևը ակնհայտորեն, իսկ Վրաստանի արևմտյան գործընկերները՝ ավելի դիվանագիտորեն ճնշում էին Վրաստանի իշխանություններին, ինչի օրինակ կարելի է համարել այն, որ Ուկրաինան և Մոլդովան ստացել են ԵՄ-ին անդամակցելու թեկնածուի կարգավիճակ, իսկ Վրաստանը՝ միայն «անդամակցության հեռանկար»։ Վրացական ընդդիմությունը Վրաստանի իշխանություններին մեղադրել է այդ արդյունքի համար և մի շարք բողոքի ակցիաներ է անցկացրել։ Սակայն վրացական իշխանությունները հաստատակամ են չեզոքության իրենց դիրքորոշման մեջ և մտադիր են կասեցնել այդ ճնշումը։ Այդ մտադրությունից էլ, հավանաբար, ծնվել է «օտարերկրյա ազդեցության թափանցիկության մասին» աղմկահարույց օրինագիծը։
Դրա հետ մեկտեղ, պետք չէ հաշիվներից դուրս գրել նաև այն, որ Վրաստանում բավական շատ մարդիկ արդեն սկսել են քաղաքականությանը նայել արևմտյան ընկալման պրիզմայով և նրանք կողմնորոշված են դեպի ԱՄՆ-ի և Եվրամիության հետ հարաբերությունները։ Հատկապես շատ են երիտասարդների շրջանում։ Ուստի նրանք ակտիվորեն հանդես կգան ցանկացած գործողությունների դեմ, որոնք կարող են հարցականի տակ դնել Վրաստանի ապագա ինտեգրացիան արևմտյան կառույցներին։
Ի՞նչ կարելի է ակնկալել հետագայում
Շատերին թվաց, թե բողոքի պոտենցիալը կամ սպառված է, կամ իշխանություններն ի վիճակի կլինեն «հաղթանակ» արձանագրել։ Այս պահին, սակայն, վաղ է խոսել այդ մասին։ Բացի այն, որ մարտի 9-ի առավոտյան վրացական իշխանությունները հայտարարեցին, որ հետ են կանչում այդ օրինագիծը, ընդդիմությունը, միևնույն է, չի հրաժարվել բողոքներից։ Շատ ընդդիմադիրներ որպես հիմնական նպատակ տեսնում են իշխանության տապալումը, այլ ոչ թե օրինագծի հետկանչը, ուստի կփորձեն շարունակել ճնշումը։
Երկու օր շարունակ Թբիլիսիի կենտրոնում ցույցերը ցրվել են ոստիկանության կողմից, սակայն ցուցարարները շարունակել են կրկին հավաքվել։ Ոստիկանության ուղղությամբ թռչում էին ոչ միայն անեծքներ, այլև «Մոլոտովի կոկտեյլներ», հարձակման էր ենթարկվել խորհրդարանի շենքը, ընդհանուր առմամբ օրենքի հակառակորդները վճռական էին տրամադրված։ Միևնույն ժամանակ, ոստիկանությունը գործել է կանխամտածված՝ թույլ չտալով տեղակայել վրանային քաղաքը և ճնշել է բռնությունը մինչև դրա սրումը։
Վրաստանի արևմտյան գործընկերների համար, ինչպես երևում է, վրացական իշխանությունների նախաձեռնությունը նույնպես «կարմիր գծերի» անցում էր, որից հետո վրացական իշխանությունների վրա համակարգային ճնշումը միայն կաճի։ Ուստի, թեև փոխզիջման հետևանքով վրացական իշխանությունները ժամանակավորապես լիցքաթափեցին իրավիճակը, սակայն երկարաժամկետ ներքաղաքական կայունություն Վրաստանում դժվար թե ձեռք բերվի, և նույնիսկ ներկայիս շարժումը դեռ չի սպառել իր բողոքական ներուժը։
Քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյան, հատուկ Armenia Today-ի համար
