ԼՂ բանակցային գործընթացից դուրս թողնելով, ստացվում էր այնպես, որ կառուցվածքային ֆունկցիոնալ առումով ՀՀ-ն էր ակամա դառնում ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի 1993 թվականի չորս բանաձևերի կատարման միակ պատասխանատու սուբյեկտը: Այս մասին այսօր Արցախյան 44-օրյա պատերազմի հանգամանքներն ուսումնասիրող Ազգային ժողովի քննիչ հանձնաժողովի նիստին ասաց ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ անդրադառնալով Ռոբերտ Քոչարյանի գործողություններին:
Նշենք, որ ավելի վաղ վարաչապետը նշել էր, որ Արցախյան առաջին պատերազմում տարած հաղթանակը մթագնեց ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի 1993 թվականից ընդունած 4 բանաձևերով: «Այդ բանաձևերում ասվում է, որ Ադրբեջանի շրջանները գրավել են հայկական ուժերի կողմից, պահանջվում է անհապաղ և առանց նախապայմանների զորքերի դուրսբերում այդ տարածքներից, անթույլատրելի է համարվում ուժի կիրառումը տարածքներ ձեռք բերելու համար, հայկական ուժերը համարվում են օկուպացիոն, ԼՂ-ն անվանվում է Ադրբեջանի հանրապետության ռեգիոն, ճանաչվում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, պահանջվում է գրավված տարածքների և ԼՂ փախստականների և ներքին տեղահանվածները անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձ իրենց տներ:
Եթե ավելի պրակտիկ ասենք, ապա Անվտանգության խորհրդի ձևակերպումներով՝ ռազմական գործողությունների արդյունքում գրանցված ձեռքբերումները միջազգային հանրության տեսանկյունից չէին կարող հետագայում դրվել ԼՂ հարցի կարգավորման հիմքում և Լեռնային Ղարաբաղն էլ միջազգային հանրության կողմից ճանաչվում է որպես Ադրեբջանի ռեգիոն»,- ասաց նա:
Նիկոլ Փաշինյանը նշեց, որ այսպիսով ամբողջ միջազգային ճնշումը ավտոմատ վերահասցեագրվեց ՀՀ-ին: «Հետևաբար Ռոբերտ Քոչարյանը կամավոր ՀՀ-ի համար նման տհաճ վիճակ ստեղծեց, ահա այս հանգամանքների բերումով կամաց-կամաց ԼՂ-ի հիմնահարցը սկսվում է ընկավել որպես տարածքային վեճ ՀՀ-ի և Ադրբեջանի միջև, որը հնարավոր ամենանեգատիվ միջզագային ֆոնն էր ԼՂ հարցի համար, այսինք եթե որևէ մեկը ուզենար ավելի նեգատիվ ֆոն ստեղծեր հնարավոր չէր»,- ասաց նա:
Նիկոլ Փաշինյանն ասաց, որ մյուս կողմից ուսոումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանը լրիվ անգիկտակցաբար չեն հայտնվել նման վիճակում: «Լիսաբոնյան իրադարձությունները ակնհայտ դարձրին, որ ինքնորոշման կոնցեպտը չի կարող ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի անջատումը Ադրբեջանից և, թերևս, այդ պատճառով որոշվեց հարցին տարածքային վեճի հատկանիշ նույնպես հաղորդել, ինչը իմ կարծիքով կոպիտ սխալ էր, որովհետև մենք դրանով կամա թե ակամա վերահաստատեցինք ԼՂ Ադրբեջանի մաս լինելը, բայց սա դեռ քիչ էր՝ կասկածի տակ դրեցինք Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը, այսինքն ի հայտ եկավ թեմա՝ տարածք Հայաստան Ադրբեջան տարածքային վեճ: Սա արտայհայտվեց 1998-1999 թվականներին, երբ բանակցային սեղանին հայտնվեց հարցի կարգավորման տարածքային փոխանակում հայեցակարգը, ըստ որի Հայաստանն իր տարածքից հատված պետք է տա Ադրբեջանին՝ Ղարաբաղը ստանալու համար:
Սա ոչ այլ ինչ, քան Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում ճանաչելու ակտ, հանարվոր չէ ձևակերպել, եթե քո տարածքից մի շրջան պետք է տաս Ադրբեջանին, որ ստանաս Ղարաբաղը, նշանակում է, որ Ղարաբաղը ճանաչում ես որպես Ադրբեջան, իսկ սեփական տարածքդ հանում սակարկության»,-ասաց նա:
Վարչապետն ասաց, որ 1999 թվականին ԼՂ հարցի կարգավորման վերաբերյալ շրջանառվում էր փաստաթուղթ, որտեղ խոսք չկար տարածքային ամբոսղջքականության, ինքնորոշման սկզբունքի մասին, և կոչվում էր տարածքային փոխանակման սկզբունքները: Նա մեջբերեց այդ փաստաթուղթը: Նիկոլ Փաշինյանը նշեց, որ այս փաստաթուղթը արձանագրում է ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման վերաբերյալ հայկական հիմնարար պատկերացումների մասին:
«Ճիշտ է այն չի ընդունվել և կա կարծիք և ես կիսում եմ այդ կարծիքը, որ այս փաստաթղթի իրականացումը կանխել են Կարեն Դեմիրճյանը և Վազգեն Սարգսյանը՝ իրենց կյանքով»,- ասաց նա և նշեց, որ խոսքը 1999 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերի մասին է և կան հուշեր, գրառումներ, ելույթներ կան:
Վարչապետն ասաց, որ ԼՂ-ի հարցի շուրջ կար երկու իրականություն՝ նեղ փորձագիտական և լայն հանրային, որոնք չէին հաղորդակցվում: «Վերոնշված փաստաթուղթը արդեն 2021 թվականին հոկտեմբերի 27-ից հետո վերաձևակերպվեց քիվեսթյան գործըթնացի որի առանցքային գործըթնացը հետևյալն էր, Հայաստանը Ադրբեջանին պետք էր տա ոչ թե Մեղրի շրջանը ամբողջությամբ այլ այդտեղով անցնող արտատարածքային միջանցք՝ փոխարենը ստանալով Լաչինի շրջանը»,- ասաց նա և նշեց, որ այս տարբերակի շուրջ կողմերը ևս համաձայնության չեկան:
