174 տարի առաջ՝ 1851 թվականի օգոստոսի 2-ին, ծնվել է ականավոր բարերար, գյուտարար, գործարար և դիվանագետ Պողոս Նուբար Փաշան:
Պողոս Նուբարը ծնվել է Կոստանդնուպոլսում (այժմ՝ Ստամբուլ): Նուբարյանների ընտանիքը սերում է Սյունիքից: Նրա նախնիները 18-րդ դարում ակտիվորեն մասնակցել են Սյունիքի ազատագրական պայքարին, Դավիթ Բեկի համախոհներն էին, իսկ ավելի ուշ բնակություն են հաստատել Զմյուռնիայում (այժմ՝ Իզմիր), զբաղվել առևտրատնտեսական գործունեությամբ:
Ապագա բարերարի հայրը՝ Նուբար Նուբարյանը, երեք անգամ ընտրվել է Եգիպտոսի վարչապետ: Չնայած Պողոս Նուբարը չի ընտրել հոր ուղին և անմիջականորեն չի զբաղվել քաղաքականությամբ, կարճ ժամանակում նա հասել է բարձր դիրքի և հեղինակության: Նա սերտ կապեր է հաստատել Եվրոպայի դիվանագիտական և քաղաքական շրջանակների հետ: Բարձր հասարակական կարգավիճակի հասնելով՝ Նուբար Փաշան երբեք չի մոռացել կամ ժխտել իր հայկական ծագումը:
Armenia Today-ը շարունակում է հրապարակումների շարքը հայ բարերարների մասին, ովքեր զգալի ազդեցություն են ունեցել հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա: Պողոս Նուբարի կյանքն ու բարեգործական գործունեությունը չեն սահմանափակվել միայն Հայաստանով, ընդհակառակը, դրանք դարձել են փոփոխությունների շարժիչ ուժ բոլոր հայերի, այդ թվում՝ սփյուռքի համար: Նրա բարեգործական գործունեությունը բազմակողմանի է՝ սկսած Օսմանյան կայսրությունում հալածված հայերին օգնելուց մինչև ամբողջ ազգի անունից լայնածավալ դիվանագիտական առաքելություններ:
Հայաստանի և սփյուռքի ամենամեծ բարեգործական կազմակերպության հիմնումը
Հայ ժողովուրդը երբեք բարերարների պակաս չի զգացել, բայց նրանցից ոչ բոլորին է հաջողվել մնալ սերունդների կենդանի հիշողության մեջ: Պողոս Նուբարը բոլորովին այլ հարց է. նրա հիմնադրած միությունը դարձել է հայկական բարեգործության իսկական տաճար:
1906 թվականին Կահիրեում տեղի է ունեցել հայ ականավոր գործիչների համագումար, որտեղ հիմնադրվել է հայոց աշխարհի ամենամեծ բարեգործական կազմակերպությունը՝ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը (ՀԲԸՄ), որի նպատակն էր օգնել Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում ապրող հայ բնակչությանը: Իր գործունեության կայունությունն ապահովելու համար ստեղծվել է արտակարգ իրավիճակների հիմնադրամ՝ ծրագրի երկարաժամկետ գործունեությունն ապահովելու համար: ՀԲԸՄ-ի նպատակներն էին նյութական օգնություն ցուցաբերել աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող կարիքավոր հայերին, խթանել երիտասարդության կրթությունն ու դաստիարակությունը, աջակցել արտասահմանում հայ ինքնության պահպանման նախաձեռնություններին և նպաստել հայրենիքի տնտեսական բարգավաճմանը:
Իր ստեղծման օրվանից Միությունը բացառապես մարդասիրական բնույթ ուներ և մերժում էր ցանկացած առևտրային, տնտեսական կամ քաղաքական գործունեություն: Դրա ֆինանսական միջոցները ձևավորվում էին անդամավճարների, նվիրատվությունների և վճարների միջոցով: Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը Պողոս Նուբարի ջանքերի շնորհիվ ՀԲԸՄ-ն հաջողությամբ իրականացրել էր իրեն վերապահված առաքելությունը:
Միությունն ուներ 8500 անդամ և 150 մասնաճյուղ, որոնցից 70-ը գտնվում էին Օսմանյան կայսրությունում: Սկզբում Միությունը կառավարվում էր Կահիրեից, իսկ 1922 թվականից՝ Փարիզից, որտեղ գտնվում էր կենտրոնական գրասենյանը՝ Պողոս Նուբար փաշայի գլխավորությամբ: Առողջական վիճակի վատթարացման պատճառով նա հրաժարական է տվել 1928 թվականի մայիսի 28-ին: Գալուստ Գյուլբենկյանն ընտրվել է Միության նախագահ, իսկ Պողոս Նուբարը՝ ցմահ պատվավոր նախագահ:
Չնայած բոլշևիկյան գաղափարախոսության նկատմամբ իր բացասական վերաբերմունքին՝ Պողոս Նուբարը նշանակալի ներդրում է ունեցել հայկական սփյուռքի հայրենադարձության և հայրենիքի վերականգնման գործում: 1920-ական թվականներին նա անգնահատելի աջակցություն է ցուցաբերել սփյուռքից հայերի ներգաղթին և Մերձավոր Արևելքից հայ որբերի վերաբնակեցմանը Հայաստան:
1926 թվականի Երևանի ջրհեղեղի և Լենինականի երկրաշարժի ժամանակ նա կրկին զոհերի կողքին էր՝ զգալի ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով: Առողջապահության ոլորտում նրա ամենանշանակալի ներդրումներից մեկը 1929 թվականին Երևանում Մարի Նուբարի անվան ակնաբուժական կլինիկայի կառուցումն էր: Երևանի մոտակայքում հայրենադարձների համար բնակելի թաղամաս կառուցելու գաղափարը նույնպես պատկանում է Պողոս Նուբարին: Տարածքը կառուցվել է նրա անձնական միջոցներով և ՀԲԸՄ-ի մասնակցությամբ՝ նրա մահից հետո: Մինչ օրս ՀԲԸՄ-ն հաջողությամբ իրականացնում է բազմաբնույթ ծրագրեր, որոնք ուղղված են աշխարհի կարիքավոր հայերին օգնելուն և Հայաստանի Հանրապետության զարգացմանը:
Դիվանագիտական առաքելությունը մեծ փոփոխությունների տարիներին և Հայկական հարցի պաշտպանությունը
Երիտթուրքերի քաղաքականության հետևանքով արևմտահայերի դժվարին վիճակը, ինչպես նաև Թուրքիայի 1912 թվականի ջախջախիչ պարտությունները պատճառ դարձան վերադառնալու Հայկական հարցի քննարկմանը՝ հայկական պետականության վերականգնման և հայկական շահերի պաշտպանության խնդրին ինչպես Օսմանյան կայսրությունում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում։ Այդ տարի Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ V-ի հրամանագրով Պողոս Նուբարը նշանակվեց Հայ ազգային պատվիրակության ղեկավար։
Նա պետք է մեծ տերություններին ներկայացներ Օսմանյան կայսրության հայաբնակ նահանգներում բարեփոխումների անհրաժեշտության հարցը։ Նրան էին ընտրել, քանի որ ուներ կարողություն, որևէ կուսակցության չէր հարում, հեղինակություն էր աշխարհասփյուռ հայության համար և Եվրոպայի դիվանագիտական պաշտոնական շրջանակներում։ Ի տարբերություն մինչ այդ պատվիրակության ղեկավար հոգևորականների,՝ նա հարցը ներկայացնում էր ոչ թե մարդասիրական, այլ պրագմատիկ, քաղաքական և ռազմավարական տեսանկյունից։
«Կորովի, ձեռներեց և գործունյա մարդ, արդար ու գեղեցիկ փառասիրություն ուներ ան իր մեծանուն հոր, որուն համար պաշտամունք մը կը տածեր` արժանավոր զավակ մ’ըլլալու, իր իսկ գործերով պատմության մեջ արձանագրվող անուն մը ձգելու, և ահա պատեհությունն իրեն կը տրվեր իր ցեղին դատին համար իսկ աշխատելով` ծառայելու, օգտակար հանդիսանալու, հանրօգուտ դեր կատարելու իր ներքին բուռն ու տիրական ըղձանքին գոհացում տալու և նույն ատեն իր ազգին պատմական անձնավորությանց շարքին մեջ իր անձնավորության ու ճիգերուն շնորհիվ իր իրավունքն եղող տեղը գրավելու»,- գրել է հասարակական գործիչ Արշակ Չոբանյանը, ով ներկա էր կաթողիկոսի հրամանագրի ներկայացմանը։
Պողոս Նուբարի նշանակումն ազգային պատվիրակության ղեկավար անմիջապես նրան դարձրեց հայտնի դեմք։ Հայ հասարակության բոլոր շերտերի ուշադրությունը սևեռվեց նրա վրա՝ մի մարդու, որի երակներում, շատերի կարծիքով, հոսում էր ազատատենչ հայ մելիքների արյունը։ Հայկական պարբերական մամուլը լի էր նրա անձնական որակների, տաղանդների և կարողությունների մասին հիացմունքի արժանի հոդվածներով։
1913 թվականի ընթացքում Պողոս Նուբարը բազմիցս պաշտոնական հուշագրեր է ուղարկել Եվրոպայի դիվանագիտական շրջանակներին։ Այդ փաստաթղթերում նա հիմնավորել է հայկական նահանգներում բարեփոխումների անհրաժեշտությունը տնտեսական, սոցիալական, մարդասիրական և քաղաքական հիմքերով, հիշեցրել տերություններին, որ հայկական բարեփոխումներն ամրագրված են Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածում, որ դրանց իրականացման նկատմամբ եվրոպական վերահսկողությունն անհրաժեշտ է, և որ այդ բարեփոխումների իրականացումը չի հանգեցնի Օսմանյան կայսրության փլուզմանը։
Արդյունքը 1914 թվականի հայ-թուրքական բարեփոխումների ծրագիրն էր, որը մեծ տերությունների կողմից պարտադրվեց Թուրքիային։ Սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով այն չիրականացվեց։ Այս գործընթացն ունեցավ մեկ այլ, ավելի երկարաժամկետ արդյունք. այն հույսեր արթնացրեց հայ ժողովրդի տարբեր շերտերի մոտ։ Աշխարհի տարբեր մասերում գտնվող հայերն սկսեցին մտածել ոչ թե թուրքական տիրապետության տակ իրենց կյանքը բարելավելու, այլ անկախ հայկական պետության վերականգնման և այդ ուղղությամբ կոնկրետ քայլեր ձեռնարկելու մասին։
1919 թվականին Պողոս Նուբարը, որպես Արևմտյան Հայաստանի պատվիրակության ղեկավար, Փարիզի խաղաղության համաժողովում ելույթ ունեցավ Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորած Առաջին Հանրապետության պատվիրակության հետ։ Հաղթահարելով տարաձայնությունները՝ երկու պատվիրակությունները միավորեցին իրենց ուժերը՝ պաշտպանելու հայ ժողովրդի արդար իրավունքները։
Պատվիրակությունները լի էին հույսով, որ մեծ տերությունները, հաշվի առնելով հայերի ներդրումը Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների դեմ տարած հաղթանակում և նրանց կրած տառապանքները, վերջապես կստեղծեն Մեծ Հայաստան։ Այս համոզմամբ՝ փետրվարի 12-ին Ահարոնյանը և Նուբար Փաշան ստորագրեցին և Փարիզի կոնֆերանսին ներկայացրին մի փաստաթուղթ, որում հայերը պահանջում էին Արևմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթից, Տրապիզոնի վիլայեթից, Կիլիկիայի չորս սանջակից և Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքից հայկական պետություն ստեղծել՝ ԱՄՆ մանդատի ներքո։
Պողոս Նուբարը վախենում էր, որ եթե Հայաստանի Հանրապետությունն անկում ապրի, Արևմտյան Հայաստանը կլքվի և կմնա առանց տիրոջ, և ձգտում էր ամրապնդել իր դիրքերը Եվրոպայում՝ որպես ժողովրդի արևմտահայկական մասի ներկայացուցիչ։ Սևրի պայմանագրի ստորագրմանը նախորդող քննարկումների ընթացքում Պողոս Նուբարը բանակցություններ է վարել Վերսալյան համակարգի հիմնական ճարտարապետների՝ Ժորժ Կլեմանսոյի, Ստեֆան Պիշոնի, Ժորժ Կյուրզոնի և այլ պաշտոնյաների հետ։
1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Սևրում՝ Փարիզի մոտ, Անտանտի և Օսմանյան կայսրության միջև ստորագրվել է Սևրի պայմանագիրը, որը նախատեսում էր Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթների ներառումը Հայաստանի մեջ, որին հաջորդել է հանրապետության սահմանների որոշումը Միացյալ Նահանգների կողմից: Սակայն պայմանագրում ոչինչ չէր ասվում Կիլիկիայի հայերի մասին:
Հետևաբար, Պողոս Նուբարը շարունակեց իր ջանքերը՝ պաշտպանելու Կիլիկիայում կրկին բնակություն հաստատած հայերի իրավունքները: Դժբախտաբար, այս փորձերը անհաջող էին, հիմնականում՝ քեմալական Թուրքիայի ռազմական հաղթանակների և Ֆրանսիայի՝ Կիլիկիան Թուրքիային հանձնելու որոշման պատճառով:
Փրկության ձեռք՝ Թուրքիայում հալածված հայերին
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես Պողոս Նուբարը 1914 թվականի նոյեմբերին դիմել է բրիտանական իշխանություններին՝ առաջարկելով գրավել Կիլիկիայի ափերը՝ տեղի հայերին փրկելու համար: Բրիտանական զորքերի դեսանտը կարող էր ապահովել հայ բնակչության անվտանգությունը, բայց Մեծ Բրիտանիան ուներ այլ ռազմավարական ծրագրեր:
1919 թվականի ապրիլին Նուբարը, Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության ղեկավար Ահարոնյանի հետ միասին, համաձայնագիր է ստորագրել Մերձավոր Արևելքի ամերիկյան օգնության կոմիտեի հետ։ Արդյունքում՝ անկախ Հայաստան է հասցվել մեծածավալ մարդասիրական օգնություն՝ ալյուր և այլ սննդամթերք։ Մի քանի ամսվա ընթացքում արևմտահայերին ուղարկվել է 1,6 իլն ֆրանկի օգնություն։
1917 թվականին հայերի հասարակական-քաղաքական կյանքում տեղի են ունեցել նշանակալի իրադարձություններ, որոնք ամրապնդել են Պողոս Նուբարի բարձր հեղինակությունն ինչպես արևմահայերի, այնպես էլ արևելահայերի շրջանում։ Մայիսին Երևանում տեղի է ունեցել արևմտահայերի առաջին համագումարը, իսկ սեպտեմբերին՝ արևելահայերի համագումարը՝ Թիֆլիսում։ Երկու համագումարում էլ քննարկվել են ազգային նշանակության հարցեր, և արդյունքում՝ ընդունվել են բանաձևեր, որոնք վստահություն էին հայտնում նրա գլխավորությամբ գործող Հայկական ազգային պատվիրակությանը։
Պողոս Նուբարի օգնությունը Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ եղած հայերին միայն նյութական չէր։ Նրա դիվանագիտական ջանքերը, հայ ժողովրդին միավորելու և անկախ Հայաստանում արժանապատիվ կենսապայմաններ ստեղծելու նրա ցանկությունն ավելի լավ ապագայի հույս էին ներշնչում և խորհրդանշում էին ողբերգությունից հետո վերածննդի հնարավորությունը։
Հայագիտության տարածումն ամբողջ աշխարհում՝ Օքսֆորդից մինչև Փարիզ
Սփյուռքում Պողոս Նուբարը հետևողականորեն աջակցում էր հայկական կրթական հաստատություններին՝ հասկանալով կրթության կարևոր դերն ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Հայագիտության զարգացման իր ջանքերի շրջանակներում նա 4000 ոսկե մետաղադրամ է նվիրաբերել Օքսֆորդի համալսարանին՝ հայագիտության ամբիոն հիմնելու համար, որը պետք է դառնար անգլախոս աշխարհում հայկական թեմաների վերաբերյալ ակադեմիական հետազոտությունների կենտրոն։
Մեկ այլ նշանակալի քայլ էր նրա կողմից Փարիզում Մատենադարանի հիմնադրումը՝ գիտական գրադարան և հետազոտական կենտրոն, որը դարձավ հայ մտավոր կյանքի կարևոր հենարան Եվրոպայում։ Կյանքի վերջին տասնամյակներին Պողոս Նուբարը նվիրվել է լայնածավալ բարեգործական աշխատանքի։
1920-ական թվականներին, Փարիզի Նուբարյան մատենադարանից բացի, նրա միջոցներով կառուցվել են Կահիրեի Նուբարյան դպրոցը և Մարի Նուբարյանի ուսանողական տունը՝ Ֆրանսիայում սովորող հայ երիտասարդների համար նախատեսված հանրակացարան։ 1924 թվականին նա Հայ ուսանողների հիմնադրամը Եգիպտոսից տեղափոխել է Բրյուսել։ Այս հիմնադրամը պետք է կրթաթոշակներ տրամադրեր եվրոպական համալսարաններում սովորող հայ ուսանողներին, հատկապես նրանց, ովքեր ուսումն ավարտելուց հետո որոշել էին վերադառնալ Հայաստան և աշխատել հայրենիքի բարօրության համար։
Եգիպտոսի հայ համայնքի բարգավաճումը
Պողոս Նուբարը նշանակալի դեր է խաղացել ոչ միայն Եգիպտոսի պետական և տնտեսական կյանքում, այլև տեղի հայ համայնքի ազգային զարգացման գործում։ Որպես Ալեքսանդրիայի և Կահիրեի հայոց թեմի եպիսկոպոսական ժողովների ղեկավար՝ նա բացառիկ ներդրում է ունեցել համայնքային ենթակառուցվածքների ամրապնդման գործում՝ բազմապատկելով Եգիպտոսի հայկական հաստատությունների ֆինանսական եկամուտները։ Հատկապես նշանակալից էր նրա աջակցությունը հայ փախստականներին, որոնք փախել էին սուլթան Աբդուլ Համիդի օրոք Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած կոտորածներից և ապաստան էին գտել Եգիպտոսում։
1904 թվականին Պողոս Նուբարն ընտրվել է Կահիրեի նահանգային ներկայացուցչական խորհրդի նախագահ։ Իր ղեկավարման տարիներին՝ 1905-1914 թվականներին, Կահիրեի հայկական եկեղեցու եկամուտը 2000-ից աճել է մինչև 10 000 ոսկե մետաղադրամի, աննախադեպ աճ, որը թույլ է տվել համայնքին ընդլայնել իր բարեգործական և կրթական նախաձեռնությունները:
Կյանքի վերջին փուլում, արդեն ծերության շրջանում, Պողոս Նուբարն ամբողջությամբ նվիրվել է բարեգործական աշխատանքին: Նույնիսկ հիվանդ, անկողնուն գամված լինելով՝ նա շարունակել է անձամբ վերահսկել իր մարդասիրական ծրագրերի իրականացումը, որոնք ուղղված էին սփյուռքում և Հայաստանում կարիքավոր և տառապող հայերին աջակցելուն: Նա Հայոց պատմության մեջ հավերժ կմնա որպես ականավոր ազգային գործիչ, առատաձեռն բարերար և հեռատես կառավարիչ:
Պողոս Նուբարի ժառանգությունը. ազգին ծառայելու դաս
Պողոս Նուբարն ավելին է, քան պարզապես ականավոր բարերար, դիվանագետ կամ հասարակական գործիչ: Նա մարմնավորել է հայոց ինքնակարգապահությունը, հեռատեսությունը և արժանապատվությունն ազգի պատմության ամենադրամատիկ ժամանակաշրջաններից մեկում:
Նրա կյանքն օրինակ է, թե ինչպես անձնական նախաձեռնությունը և ազգային պատասխանատվության զգացումը կարող են վերափոխել ոչ միայն անհատների ճակատագրերը, այլև ուղղորդել պատմության ընթացքը: Նրա բարեգործական գործունեությունը տարածվել է տասնյակ երկրներում, հազարավոր ընտանիքներում և հարյուրավոր նախագծերում։
Սակայն թվերի հետևում կար ավելին՝ սփյուռքի հայերի զարգացման համար կայուն ենթակառուցվածք ստեղծելու, նրանց ինքնությունն ամրապնդելու և երիտասարդներին ապագայի հանդեպ կրթություն և հավատ տալու ցանկությունը։ Նա հասկանում էր, որ բարեգործությունը միայն ողորմածության դրսևորում չէ, այլ ազգաշինության գործիք։
Դիվանագիտական ճակատում Նուբար Փաշան դարձել է ամբողջ ազգի ձայնը՝ մի ազգի, որը պետություն չուներ, բայց իրավունք ուներ լսելի լինել։ Ի տարբերություն իր շատ ժամանակակիցների՝ նա առաջարկել է ոչ միայն բողոք, այլև ծրագիր՝ մտածված, հիմնավորված և իրատեսական։
Այսօր, երբ հայ ժողովուրդը կրկին բախվում է մարտահրավերների և անորոշության, Պողոս Նուբարի կերպարը մնում է արդիական, ինչպես երբեք։ Նրա կյանքը հիշեցում է, որ նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում կարելի է կառուցել, ստեղծել և մտածել ապագայի մասին։
