Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը սեպտեմբերի 18-ին հրապարակել է «Ֆարմանյանն ընդդեմ Հայաստանի»՝ Մարտի 1-ի զոհերի գործով վճիռը, որով 2008-ի Հայաստանի իշխանությունների գործունեության հետ կապված մի շարք խախտումներ է արձանագրել՝ ՀՀ-ին պարտավորեցրել փոխհատուցել զոհերի հարազատներին։
Դատարանը հաստատել է, որ մարտի 1-2-ի ցույցերի ժամանակ պետական մարմինները խախտել են զոհերի մեծամասնության կյանքի իրավունքը, բացառությամբ՝ Սամվել Հարությունյանի և Զաքար Հովհաննիսյանի։
Ըստ ՄԻԵԴ-ի՝ Հայաստանի իշխանությունները չեն ապահովել ցուցարարների կյանքի պաշտպանությունը, թույլ են տվել անվտանգության ուժերի չարաշահումներ, որոնք հանգեցրել են մահվան: Ոստիկանության գործողությունները, ըստ դատարանի արձանագրումների, պատշաճ կերպով պլանավորված չէին։
Դատարանը նաև նշել է, որ ոստիկանությունը կամ իշխանությունները չեն կարողացել հստակ հիմնավորումներ բերել՝ ցույցերի բռնի կամ մահացու ուժ կիրառման խտրական, անհամաչափ կամ անհարկի լինելու վերաբերյալ:
ՄԻԵԴ-ն արձանագրել է, որ գործով հետաքննությունն անարդյունավետ և թերի է իրականացվել՝ շեշտելով անբավարար օբյեկտիվության, լիարժեք պատասխանատվության բացակայության, բոլոր պատասխանատուներին պարզելու անկարողության մասին։
«Հայաստանը չի ներկայացրել դատարանի կողմից պահանջվող բոլոր անհրաժեշտ ապացույցներն ու տեղեկությունները, ինչը խոչընդոտել է դատավարության ամբողջականությանը»,- ասված է վճռում։
ՄԻԵԴ-ի վճռով ՀՀ-ն դիմումատուներից յուրաքանչյուրին (զոհվածների հարազատներին) պետք է 30 000 եվրո վճարի՝ որպես ոչ նյութական վնասի փոխհատուցում: Բացի այդ, դատարանը ՀՀ-ին պարտավորեցրել է 35 000 եվրո վճարել դիմումատուներից յուրաքանչյուրին՝ որպես դատական գործի ծախսերի փոխհատուցում։
Ցույցերի ժամանակ զոհվածներ Արմեն Ֆարմանյանի, Տիգրան Խաչատրյանի, Գոռ Քլոյանի, Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Դավիթ Պետրոսյանի, Գրիգոր Գևորգյանի և Զաքար Հովհաննիսյանի իրավահաջորդները պնդել էին, որ 2008-ին Հայաստանի իշխանություններն անհամաչափ ուժ են կիրառել, բայց պատասխանատվություն չեն կրել, արդյունավետ և իրավաչափ քննություն չի կատարվել։
ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սեպտեմբերի 18-ի կառավարության նիստից հետո, անդրադառնալով ՄԻԵԴ վճռին, շեշտել է, որ միջազգային դատարանն արձանագրել է իր՝ նախկինում արված հայտարարությունը։
«Նախկինում հայտարարել եմ, որ Մարտի 1-ի գործը բացահայտված է, որի արդյունքներն այսօր քննվում են դատարանում։ Հուսով եմ՝ ՄԻԵԴ վճիռը մեր իրավապահներին Մարտի 1-ի գործն արդյունավետ քննելու ձևը գտնելու նոր խթան և նոր ազդակ կլինի»,- նշել է վարչապետը։
Փաշինյանը հավելել է, որ «արդյունավետ դատավարություն պետք է իրականացվի, որպեսզի Մարտի 1-ի ոճրագործներից որևէ մեկը չխուսափի իրական պատասխանատվությունից»։ Նրա խոսքով՝ «ՄԻԵԴ-ի վճիռը լեգիտիմ առիթ է՝ հասկանալու, թե դատավարությունը որքան կարող է շարունակվել լղոզված պատասխաններով»։
2008-ի մարտի 1-ի լույս 2-ի գիշերը Երևանում ցույցեր և բախումներ էին տեղի ունեցել փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրություններից հետո։ Իրադարձությունների հետևանքով զոհվել էր 10 մարդ, վիրավորվել էին հարյուրավոր ոստիկաններ, զինծառայողներ և քաղաքացիական անձինք։ 2018-ին Հայաստանում տեղի ունեցած իշխանափոխությունից հետո Մարտի 1-ի գործը նոր փուլով էր իրականացվել, ինչի արդյունքում մեղադրանքներ էին առաջադրվել այդ ժամանակ պաշտոն զբաղեցրածներին, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանին, որը 2008-ին ՀՀ նախագահն էր։
2021 թվականի ապրիլին Քոչարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել էր Քրեական օրենսգրքի (2003թ․) 300.1-րդ հոդվածով (սահմանադրական կարգը տապալելը, առավելագույն պատիժը՝ 15 տարվա ազատազրկում) Սահմանադրական դատարանի որոշումից հետո, որով այս հոդվածն ուժը կորցրած և Սահմանադրությանը հակասող էր ճանաչվել։
Վճռաբեկ դատարանը 2024-ի սեպտեմբերի 13-ին որոշել էր Քոչարյանի և մյուսների գործն ուղարկել Հակակոռուպցիոն դատարան՝ նոր քննության: Վճռաբեկ դատարանը բեկանել էր Քոչարյանի և մյուսների գործը կարճելու վերաբերյալ Երևանի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի և այն անփոփոխ թողնելու Վերաքննիչ քրեական դատարանի որոշումները։
